Lang thang

Efficient C++: Performance Programming Techniques, 1999

2012-01-04T15:19:00.000+07:00

Editorial Reviews

From the Inside Flap

If you conducted an informal survey of software developers on the issue of C++ performance, you would undoubtedly find that the vast majority of them view performance issues as the Achilles' heel of an otherwise fine language. We have heard it repeatedly ever since C++ burst on the corporate scene: C++ is a poor choice for implementing performance-critical applications. In the mind of developers, this particular application domain was ruled by plain C and, occasionally, even assembly language.
As part of that software community we had the opportunity to watch that myth develop and gather steam. Years ago, we participated in the wave that embraced C++ with enthusiasm. All around us, many development projects plunged in headfirst. Some time later, software solutions implemented in C++ began rolling out. Their performance was typically less than optimal, to put it gently. Enthusiasm over C++ in performance-critical domains has cooled. We were in the business of supplying networking software whose execution speed was not up for negotiation--speed was top priority. Since networking software is pretty low on the software food-chain, its performance is crucial. Large numbers of applications were going to sit on top of it and depend on it. Poor performance in the low levels ripples all the way up to higher level applications.
Our experience was not unique. All around, early adopters of C++ had difficulties with the resulting performance of their C++ code. Instead of attributing the difficulties to the steep learning curve of the new object-oriented software development paradigm, we blamed it on C++, the dominant language for the expression of the paradigm. Even though C++ compilers were still essentially in their infancy, the language was branded as inherently slow. This belief spread quickly and is now widely accepted as fact. Software organizations that passed on C++ frequently pointed to performance as their key concern. That concern was rooted in the perception that C++ cannot match the performance delivered by its C counterpart. Consequently, C++ has had little success penetrating software domains that view performance as top priority: operating system kernels, device drivers, networking systems (routers, gateways, protocol stacks), and more.
We have spent years dissecting large systems of C and C++ code trying to squeeze every ounce of performance out of them. It is through our experience of slugging it out in the trenches that we have come to appreciate the potential of C++ to produce highly efficient programs. We've seen it done in practice. This book is our attempt to share that experience and document the many lessons we have learned in our own pursuit of C++ efficiency. Writing efficient C++ is not trivial, nor is it rocket science. It takes the understanding of some performance principles, as well as information on C++ performance traps and pitfalls.
The 80-20 rule is an important principle in the world of software construction. We adopt it in the writing of this book as well: 20% of all performance bugs will show up 80% of the time. We therefore chose to concentrate our efforts where it counts the most. We are interested in those performance issues that arise frequently in industrial code and have significant impact. This book is not an exhaustive discussion of the set of all possible performance bugs and their solutions; hence, we will not cover what we consider esoteric and rare performance pitfalls.
Our point of view is undoubtedly biased by our practical experience as programmers of server-side, performance-critical communications software. This bias impacts the book in several ways:
The profile of performance issues that we encounter in practice may be slightly different in nature than those found in scientific computing, database applications, and other domains. That's not a problem. Generic performance principles transcend distinct domains, and apply equally well in domains other than networking software. At times, we invented contrived examples to drive a point home, although we tried to minimize this. We have made enough coding mistakes in the past to have a sizable collection of samples taken from real production-level code that we have worked on. Our expertise was earned the hard way--by learning from our own mistakes as well as those of our colleagues. As much as possible, we illustrated our points with real code samples. We do not delve into the asymptotic complexity of algorithms, data structures, and the latest and greatest techniques for accessing, sorting, searching, and compressing data. These are important topics, but they have been extensively covered elsewhere Knu73, BR95, KP74. Instead, we focus on simple, practical, everyday coding and design principles that yield large performance improvements. We point out common design and coding practices that lead to poor performance, whether it be through the unwitting use of language features that carry high hidden costs or through violating any number of subtle (and not so subtle) performance principles.
So how do we separate myth from reality? Is C++ performance truly inferior to that of C? It is our contention that the common perception of inferior C++ performance is invalid. We concede that in general, when comparing a C program to a C++ version of what appears to be the same thing, the C program is generally faster. However, we also claim that the apparent similarity of the two programs typically is based on their data handling functionality, not their correctness, robustness, or ease of maintenance. Our contention is that when C programs are brought up to the level of C++ programs in these regards, the speed differences disappear, or the C++ versions are faster.
Thus C++ is inherently neither slower nor faster. It could be either, depending on how it is used and what is required from it. It's the way it is used that matters: If used properly, C++ can yield software systems exhibiting not just acceptable performance, but yield superior software performance.
We would like to thank the many people who contributed to this work. The toughest part was getting started and it was our editor, Marina Lang, who was instrumental in getting this project off the ground. Julia Sime made a significant contribution to the early draft and Yomtov Meged contributed many valuable suggestions as well. He also was the one who pointed out to us the subtle difference between our opinions and the absolute truth. Although those two notions may coincide at times, they are still distinct.
Many thanks to the reviewers hired by Addison-Wesley; their feedback was extremely valuable.
Thanks also to our friends and colleagues who reviewed portions of the manuscript. They are, in no particular order, Cyndy Ross, Art Francis, Scott Snyder, Tricia York, Michael Fraenkel, Carol Jones, Heather Kreger, Kathryn Britton, Ruth Willenborg, David Wisler, Bala Rajaraman, Don "Spike" Washburn, and Nils Brubaker.
Last but not least, we would like to thank our wives, Cynthia Powers Bulka and Ruth Washington Mayhew.

From the Back Cover

Far too many programmers and software designers consider efficient C++ to be an oxymoron. They regard C++ as inherently slow and inappropriate for performance-critical applications. Consequently, C++ has had little success penetrating domains such as networking, operating system kernels, device drivers, and others.
Efficient C++ explodes that myth. Written by two authors with first-hand experience wringing the last ounce of performance from commercial C++ applications, this book demonstrates the potential of C++ to produce highly efficient programs. The book reveals practical, everyday object-oriented design principles and C++ coding techniques that can yield large performance improvements. It points out common pitfalls in both design and code that generate hidden operating costs.
This book focuses on combining C++'s power and flexibility with high performance and scalability, resulting in the best of both worlds. Specific topics include temporary objects, memory management, templates, inheritance, virtual functions, inlining, reference-counting, STL, and much more.
With this book, you will have a valuable compendium of the best performance techniques at your fingertips.

Product Details

Paperback: 336 pages
Publisher: Addison-Wesley Professional; 1 edition (November 13, 1999)
Language: English
ISBN-10: 0201379503
ISBN-13: 978-0201379501
Product Dimensions: 9.3 x 7.2 x 0.7 inches
Shipping Weight: 1.4 pounds

Download link: http://adf.ly/4XTWT
Password: bloglangthang.tk

Effective STL: 50 Specific Ways to Improve Your Use of the Standard Template Library, 2001

2011-12-03T10:07:00.001+07:00

Book Description

“This is Effective C++ volume three – it’s really that good.”
– Herb Sutter, independent consultant and secretary of the ISO/ANSI C++ standards committee

“There are very few books which all C++ programmers must have. Add Effective STL to that list.”
– Thomas Becker, Senior Software Engineer, Zephyr Associates, Inc., and columnist, C/C++ Users Journal

C++’s Standard Template Library is revolutionary, but learning to use it well has always been a challenge. Until now. In this book, best-selling author Scott Meyers (Effective C++, and More Effective C++) reveals the critical rules of thumb employed by the experts – the things they almost always do or almost always avoid doing – to get the most out of the library.

Other books describe what’s in the STL. Effective STL shows you how to use it. Each of the book’s 50 guidelines is backed by Meyers’ legendary analysis and incisive examples, so you’ll learn not only what to do, but also when to do it – and why.

Highlights of Effective STL include:

Advice on choosing among standard STL containers (like vector and list), nonstandard STL containers (like hash_set and hash_map), and non-STL containers (like bitset).
Techniques to maximize the efficiency of the STL and the programs that use it.
Insights into the behavior of iterators, function objects, and allocators, including things you should not do.
Guidance for the proper use of algorithms and member functions whose names are the same (e.g., find), but whose actions differ in subtle (but important) ways.
Discussions of potential portability problems, including straightforward ways to avoid them.

Like Meyers’ previous books, Effective STL is filled with proven wisdom that comes only from experience. Its clear, concise, penetrating style makes it.

Editorial Reviews

Amazon.com Review

Written for the intermediate or advanced C++ programmer, renowned C++ expert Scott Meyers provides essential techniques for getting more out of the Standard Template Library in Effective STL, a tutorial for doing more with this powerful library. STL is a hugely powerful feature of today's C++, but one with a well-earned reputation for complexity. The book is organized into 50 tips that explore different areas of the STL. Besides providing a list of dos and don'ts, Meyers presents a lot of background on what works and what doesn't with STL. Each tip is demonstrated with in-depth coding samples, many of which make use of two-color printing to highlight the most important lines of code. (Advanced developers will enjoy Meyers's in-depth explanations, while those who are in a hurry can skip ahead to the recommended tip itself.)
A good part of this book involves using containers, like vectors and maps, which are built into STL. (Besides the standard built-in containers, the author also highlights recent additions to STL like B-trees, which are available as extensions from other vendors.) You'll learn the best ways to allocate, add, change, and delete items inside containers, including associative containers like maps. You'll also learn to avoid common pitfalls, which can result in writing code that is slow or just plain wrong.
Other areas covered in Effective STL cover getting the most out of the 100-plus STL algorithms that are bundled with this library. Meyers shows you how to choose the correct algorithm for sorting and other functions. (Even advanced developers will learn something here.) Sections on using function objects (called functors) round out the text. Meyers shows you when these classes make sense and the best ways to implement them. Besides specific tips, you'll get plenty of general programming advice. A useful appendix shows the limitations of STL as implemented in Microsoft Visual C++ 6.0 and how to overcome them.
Overall, Effective STL is a really invaluable source of programming expertise on an essential aspect of today's C++ for anyone who is using--or planning to use--STL in real production code. It is quite simply a must-have. --Richard Dragan
Topics covered:

Introduction to advanced Standard Template Library (STL) programming techniques
50 tips and best practices for STL illustrated with sample tutorial code
Choosing containers
Efficient copying of elements inside containers
Removing, erasing, and cleaning up items from containers
Using custom allocators with STL containers
Thread safety with STL
Tips for programming with the STL vector and string classes (including reserving memory and calling legacy C/C++ code)
Tips for associative containers (including comparing items, sorted vectors, and non-standard enhancements to STL)
Tips for selecting and using STL iterator classes
STL algorithms (including sorting, removing, and comparing items)
Using functors with STL
General tips for STL programming (including advice for choosing algorithms and understanding compiler diagnostic messages)
String locales
Overcoming STL imitations in Microsoft Visual C++ 6.0

From the Back Cover

"This is Effective C++ volume three--it's really that good." --Herb Sutter, independent consultant and secretary of the ISO/ANSI C++ standards committee "There are very few books which all C++ programmers must have. Add Effective STL to that list." --Thomas Becker, Senior Software Engineer, Zephyr Associates, Inc., and columnist, C/C++ Users Journal C++'s Standard Template Library is revolutionary, but learning to use it well has always been a challenge. Until now.
Other books describe what's in the STL. Effective STL shows you how to use it. Each of the book's 50 guidelines is backed by Meyers' legendary analysis and incisive examples, so you'll learn not only what to do, but also when to do it--and why.
Highlights of Effective STL include:

Advice on choosing among standard STL containers (like vector and list), nonstandard STL containers (like hash_set and hash_map), and non-STL containers (like bitset).

Techniques to maximize the efficiency of the STL and the programs that use it.

Insights into the behavior of iterators, function objects, and allocators, including things you should not do.

Guidance for the proper use of algorithms and member functions whose names are the same (e.g., find), but whose actions differ in subtle (but important) ways.

Discussions of potential portability problems, including straightforward ways to avoid them. Like Meyers' previous books, Effective STL is filled with proven wisdom that comes only from experience. Its clear, concise, penetrating style makes it an essential resource for every STL programmer.

Product Details

Paperback: 288 pages
Publisher: Addison-Wesley Professional; 1 edition (June 16, 2001)
Language: English
ISBN-10: 0201749629
ISBN-13: 978-0201749625
Product Dimensions: 9.1 x 7.3 x 0.7 inches
Shipping Weight: 1.3 pounds

Download link: http://adf.ly/407wA
Password: bloglangthang.tk

Effective C++: 55 Specific Ways to Improve Your Programs and Designs (3rd Edition)

2011-12-02T20:04:00.001+07:00

Book Description

“Every C++ professional needs a copy of Effective C++. It is an absolute must-read for anyone thinking of doing serious C++ development. If you’ve never read Effective C++ and you think you know everything about C++, think again.”
— Steve Schirripa, Software Engineer, Google

“C++ and the C++ community have grown up in the last fifteen years, and the third edition of Effective C++ reflects this. The clear and precise style of the book is evidence of Scott’s deep insight and distinctive ability to impart knowledge.”
— Gerhard Kreuzer, Research and Development Engineer, Siemens AG

The first two editions of Effective C++ were embraced by hundreds of thousands of programmers worldwide. The reason is clear: Scott Meyers’ practical approach to C++ describes the rules of thumb used by the experts — the things they almost always do or almost always avoid doing — to produce clear, correct, efficient code.

The book is organized around 55 specific guidelines, each of which describes a way to write better C++. Each is backed by concrete examples. For this third edition, more than half the content is new, including added chapters on managing resources and using templates. Topics from the second edition have been extensively revised to reflect modern design considerations, including exceptions, design patterns, and multithreading.

Important features of Effective C++ include:

Expert guidance on the design of effective classes, functions, templates, and inheritance hierarchies.
Applications of new “TR1” standard library functionality, along with comparisons to existing standard library components.
Insights into differences between C++ and other languages (e.g., Java, C#, C) that help developers from those languages assimilate “the C++ way” of doing things.

Editorial Reviews

From the Back Cover

“Every C++ professional needs a copy of Effective C++. It is an absolute must-read for anyone thinking of doing serious C++ development. If you’ve never read Effective C++ and you think you know everything about C++, think again.”
— Steve Schirripa, Software Engineer, Google“C++ and the C++ community have grown up in the last fifteen years, and the third edition of Effective C++ reflects this. The clear and precise style of the book is evidence of Scott’s deep insight and distinctive ability to impart knowledge.”
— Gerhard Kreuzer, Research and Development Engineer, Siemens AGThe first two editions of Effective C++ were embraced by hundreds of thousands of programmers worldwide. The reason is clear: Scott Meyers’ practical approach to C++ describes the rules of thumb used by the experts — the things they almost always do or almost always avoid doing — to produce clear, correct, efficient code.
The book is organized around 55 specific guidelines, each of which describes a way to write better C++. Each is backed by concrete examples. For this third edition, more than half the content is new, including added chapters on managing resources and using templates. Topics from the second edition have been extensively revised to reflect modern design considerations, including exceptions, design patterns, and multithreading.
Important features of Effective C++ include:

Expert guidance on the design of effective classes, functions, templates, and inheritance hierarchies.
Applications of new “TR1” standard library functionality, along with comparisons to existing standard library components.
Insights into differences between C++ and other languages (e.g., Java, C#, C) that help developers from those languages assimilate “the C++ way” of doing things.

About the Author

Scott Meyers is one of the world's foremost authorities on C++, providing training and consulting services to clients worldwide. He is the author of the best-selling Effective C++ series of books (Effective C++, More Effective C++, and Effective STL) and of the innovative Effective C++ CD. He is consulting editor for Addison Wesley's Effective Software Development Series and is a founding member of the Advisory Board for The C++ Source (http://www.artima.com/cppsource). He holds a Ph.D. in Computer Science from Brown University. His web site is http://www.aristeia.com.

Product Details

Paperback: 320 pages
Publisher: Addison-Wesley Professional; 3 edition (May 22, 2005)
Language: English
ISBN-10: 0321334876
ISBN-13: 978-0321334879
Product Dimensions: 7.4 x 0.8 x 9.2 inches
Shipping Weight: 1.4 pounds

Download link: http://adf.ly/3zPG0
Password: bloglangthang.tk

Wireless Game Development in C/C++ with BREW (Wordware Game Developer's Library), 2003

2011-11-29T13:45:00.001+07:00

If possible, please buy a legal copy from Amazon

Book Description

Designed for game programmers interested in developing mobile phone applications, Wireless Game Development in C/C++ with BREWTM uses QUALCOMMÂ® s BREW development environment to illustrate a variety of techniques in the field of wireless phone games. From the basics of the BREW SDKTM and bitmap graphics to wireless networking and applet distribution, this book takes you through the fundamentals of the API, including graphics, sound, and input, and brings it all together with a complete example of a working game.

Editorial Reviews

About the Author

Ralph Barbagallo is a professional game developer who has worked on such games as Ion Storm’s Anachronox as well as various other PC and console projects. He currently runs Flarb Development, a game developer specializing in wireless entertainment.

Product Details

Paperback: 321 pages
Publisher: Jones & Bartlett Publishers; 1 edition (February 21, 2003)
Language: English
ISBN-10: 1556229054
ISBN-13: 978-1556229053
Product Dimensions: 9.1 x 6.1 x 0.9 inches
Shipping Weight: 15.2 ounces

Download link: http://adf.ly/3vt0W
Password: bloglangthang.tk

Practical Algorithms in C++, 1995

2011-11-27T10:58:00.001+07:00

Book Description

A practical guide to implementing algorithms in C++.
Have you been looking for a C++ book that not only talks about some of the most popular algorithms of today, but also implements them? Then look no further. This book presents algorithms from a practical point of view, clearly explaining how the algorithms work, as well as fully implementing them in C++. Written to the intermediate C++ programmer, this book covers a wide range of subjects, from sorting and searching algorithms, to graph traversal algorithms, hashing algorithms, priority queues, finite state machines, and "algorithmic generators," a unique, object-oriented way of implementing algorithms.
Includes theory and practice, with emphasis on practice.

Builds from the basics to the most advanced techniques.
Backs each algorithm with full source code provided on disk-no misleading code fragments.
Includes high quality code, written specifically for C++, and not simply ported from some other language.
All code fully tested in Borland and Microsoft versions of C++.

Editorial Reviews
From the Publisher
A practical, step-by-step exposition of the special features of C++ algorithms and how they fit in overall program design. All algorithms in the text and on the accompanying disk have been created from scratch in C++. Methods described in each example are backed up with complete source code and each chapter progresses from fundamental concepts to sophisticated methods. Includes algorithms which can be immediately incorporated into larger programs.
From the Back Cover
A practical guide to implementing algorithms in C++.Have you been looking for a C++ book that not only talks about some of the most popular algorithms of today, but also implements them? Then look no further. This book presents algorithms from a practical point of view, clearly explaining how the algorithms work, as well as fully implementing them in C++. Written to the intermediate C++ programmer, this book covers a wide range of subjects, from sorting and searching algorithms, to graph traversal algorithms, hashing algorithms, priority queues, finite state machines, and "algorithmic generators," a unique, object-oriented way of implementing algorithms.Includes theory and practice, with emphasis on practice. Builds from the basics to the most advanced techniques. Backs each algorithm with full source code provided on disk-no misleading code fragments. Includes high quality code, written specifically for C++, and not simply ported from some other language. All code fully tested in Borland and Microsoft versions of C++.
Product Details
Paperback: 464 pages
Publisher: Wiley; 1 edition (February 16, 1995)
Language: English
ISBN-10: 0471009555
ISBN-13: 978-0471009559
Product Dimensions: 9.1 x 7.4 x 0.9 inches
Shipping Weight: 1.6 pounds

Download link: http://adf.ly/3twGv
Password: bloglangthang.tk

Practical Data Structures in C++, 1993

2011-11-27T10:55:00.001+07:00

Editorial Reviews

From the Publisher

C++ is the premier up-and-coming language of the 90s providing elegant ways to code algorithms and data structures and solve real-world problems. Written using generic C++, it takes a no-nonsense, practical approach to designing algorithms and data structures. All of the elements needed to implement the algorithm or data structure will be completely covered so that readers can use the material immediately. Features complete code and practical examples which users can easily adapt to their own programs. Also includes a companion disk that will have all of the examples typed in and ready-to-run.

Product Details

Paperback: 448 pages
Publisher: Wiley; 1 edition (April 19, 1993)
Language: English
ISBN-10: 047155863X
ISBN-13: 978-0471558637
Product Dimensions: 9.1 x 7.3 x 1.1 inches
Shipping Weight: 1.8 pounds

Download link: http://adf.ly/3tvvH
Password: bloglangthang.tk

Numerical Linear Approximation in C (Chapman & Hall/CRC Numerical Analysis and Scientific Computing Series), 2008

2011-11-25T11:24:00.001+07:00

If possible, please buy a legal copy from Amazon

Book Description

Illustrating the relevance of linear approximation in a variety of fields, Numerical Linear Approximation in C presents a unique collection of linear approximation algorithms that can be used to analyze, model, and compress discrete data. Developed by the lead author, the algorithms have been successfully applied to several engineering projects at the National Research Council of Canada. Basing most of the algorithms on linear programming techniques, the book begins with an introductory section that covers applications, the simplex method, and matrices. The next three parts focus on various L₁, Chebyshev, and least squares approximations, including one-sided, bounded variables, and piecewise. The final section presents the solution of underdetermined systems of consistent linear equations that are subject to different constraints on the elements of the unknown solution vector.
Except in the preliminary section, all chapters include the C functions of the algorithms, along with drivers that contain numerous test case examples and results. The accompanying CD-ROM also provides the algorithms written in C code as well as the test drivers. To use the software, it is not required to understand the theory behind each function.

Product Details

Hardcover: 968 pages
Publisher: Chapman and Hall/CRC; Har/Cdr edition (May 19, 2008)
Language: English
ISBN-10: 1584889780
ISBN-13: 978-1584889786
Product Dimensions: 9.3 x 6.1 x 2 inches
Shipping Weight: 3.2 pounds

Download link: http://adf.ly/3sCS3
Password: bloglangthang.tk

C Programming for the Absolute Beginner, 2nd Edition, 2007

2011-11-24T20:37:00.001+07:00

If possible, please buy a legal copy from Amazon

There are Kindle version also

Book Description

If you are new to programming with C and are looking for a solid introduction, this is the book for you. Developed by computer science instructors, books in the for the absolute beginner™ series teach the principles of programming through simple game creation. C is not an easy language to learn, but fortunately the clear explanations, examples, and pictures in this book make learning C easy and fun. Each chapter contains programming challenges, a chapter review, and a complete program that uses chapter-based concepts to construct an easily built application. You will acquire the skills that you need for more practical C programming applications and will learn how these skills can be put to use in real-world scenarios. Additionally, by the time you finish this book, you will be able to apply the programming principles you've learned to the next programming language you tackle.

Product Details

Paperback: 317 pages
Publisher: Course Technology PTR; 2 edition (October 11, 2007)
Language: English
ISBN-10: 1598634801
ISBN-13: 978-1598634808
Product Dimensions: 9.2 x 7.4 x 0.8 inches
Shipping Weight: 1.4 pounds

Download link: http://adf.ly/3riPA
Password: bloglangthang.tk

C Programming: A Modern Approach, 2nd Edition, 2008

2011-11-24T19:21:00.001+07:00

If possible, please buy a legal copy from Amazon

Editorial Reviews

Review

... this book will be well received because of its unique approach to the presentation of the material; it is full of examples and insights. King does not stop--as many others do--in merely explaining how the C programming language works. His well-written and well-organized book is full of advice and explanations of best practices in how to use the language most effectively. One of the most welcome aspects is that King identifies C programming 'idioms,' explains when the idioms are applicable, and shows why they are useful. The book is aimed at people with no prior programming experience, yet it is quite comprehensive in its treatment of the majority of C programming concepts. It is up-to-date in that it also covers the information needed by a C programmer in using the standard C library... -- Choice, September, 1996

A few years ago, I decided to switch from Fortran (which I had used for over 20 years) to C. I purchased about a dozen different books purporting to explain how to use the C language. Most were densely unreadable, few had a usable index, and some were riddled with errors. Now comes the book I really wanted... It is apparent that this book was written by someone who has spent time teaching the subject. The writing style is entertaining and clear. There are many good examples... Best of all, the index takes you right to the part of the book you need--it is not too sparse, and it is not cluttered with irrelevant references. The first time I picked up this book I quickly found the solution to a file-reading bug which had perplexed me for months. I am placing this book at the top of my heap of programming texts, and I am recommending it to all of my programming colleagues. -- Journal of Chemical Information and Computer Sciences, September/October, 1996

The exceptional value of the book lies in the fact that the material is well structured and is made accessible to anyone with minimal programming experience, to those unfamiliar with C, and even to those who do not know any programming language... The book accomplishes the author's stated goal of making it the ideal classroom textbook with examples... Reading this book was extremely useful, both because I have discovered new things in it and, first and foremost, because it has helped me to restructure my knowledge of C. -- Computing Reviews, February, 1997 --This text refers to an alternate Paperback edition.

About the Author

K. N. King (Ph.D., University of California, Berkeley) is Associate Professor of Computer Science at Georgia State University. He is the author of Modula-2: A Complete Guide and Java Programming: From the Beginning.

Product Details

Paperback: 832 pages
Publisher: W. W. Norton & Company; 2 edition (April 19, 2008)
Language: English
ISBN-10: 0393979504
ISBN-13: 978-0393979503
Product Dimensions: 9 x 7.5 x 1 inches
Shipping Weight: 2.5 pounds

Download link: http://adf.ly/3rfkT
Password: bloglangthang.tk

Game Theory for Wireless Engineers (Synthesis Lectures on Commnunications), 2006

2011-11-23T16:30:00.001+07:00

Book Description

Series: Synthesis Lectures on Commnunications | Publication Date: March 22, 2006

Game theory is a field of applied mathematics that describes and analyzes interactive decision situations. It consists of a set of analytical tools that predict the outcome of complex interactions among rational entities, where rationality demands a strict adherence to a strategy based on perceived or measured results. In the early to mid-1990's, game theory was applied to networking problems including flow control, congestion control, routing and pricing of Internet services. More recently, there has been growing interest in adopting game-theoretic methods to model today's leading communications and networking issues, including power control and resource sharing in wireless and peer-to-peer networks. This work presents fundamental results in game theory and their application to wireless communications and networking. We discuss normal-form, repeated, and Markov games with examples selected from the literature. We also describe ways in which learning can be modeled in game theory, with direct applications to the emerging field of cognitive radio. Finally, we discuss challenges and limitations in the application of game theory to the analysis of wireless systems. We do not assume familiarity with game theory. We introduce major game theoretic models and discuss applications of game theory including medium access, routing, energy-efficient protocols, and others. We seek to provide the reader with a foundational understanding of the current research on game theory applied to wireless communications and networking.

Product Details

Paperback: 100 pages
Publisher: Morgan & Claypool Publishers; 1 edition (March 22, 2006)
Language: English
ISBN-10: 1598290169
ISBN-13: 978-1598290165
Product Dimensions: 9 x 7.3 x 0.5 inches
Shipping Weight: 7 ounces

Download link: http://adf.ly/3qU1G

Lectures in Game Theory for Computer Scientists, 2011

2011-11-23T16:27:00.001+07:00

Book Description

Games provide mathematical models for interaction. Numerous tasks in computer science can be formulated in game-theoretic terms. This fresh and intuitive way of thinking through complex issues reveals underlying algorithmic questions and clarifies the relationships between different domains. This collection of lectures, by specialists in the field, provides an excellent introduction to various aspects of game theory relevant for applications in computer science that concern program design, synthesis, verification, testing and design of multi-agent or distributed systems. Originally devised for a Spring School organised by the GAMES Networking Programme in 2009, these lectures have since been revised and expanded, and range from tutorials concerning fundamental notions and methods to more advanced presentations of current research topics. This volume is a valuable guide to current research on game-based methods in computer science for undergraduate and graduate students. It will also interest researchers working in mathematical logic, computer science and game theory.

Editorial Reviews

Book Description

An excellent introduction to various aspects of game theory relevant for many applications in computer science. Lectures range from tutorials concerning fundamental notions and methods to more advanced presentations of current research topics. This is a valuable guide to current research for both students and researchers alike.

About the Author

Krzysztof R. Apt is Professor at the University of Amsterdam and a Fellow at Centrum voor Wiskunde en Informatica (CWI) in Amsterdam.

Erich Grädel is Professor for Mathematical Foundations of Computer Science at RWTH Aachen University in Germany.

Product Details

Hardcover: 308 pages
Publisher: Cambridge University Press; 1 edition (February 14, 2011)
Language: English
ISBN-10: 0521198666
ISBN-13: 978-0521198660
Product Dimensions: 9.8 x 6.9 x 0.9 inches
Shipping Weight: 1.7 pounds

Download link: http://adf.ly/3qTtS

C++ for Beginners...Masters

2011-11-18T11:31:00.001+07:00

Product Details

Paperback: 642 pages
Publisher: to New Age International Pvt Ltd Publishers (December 1, 2008)
ISBN-10: 8122420249
ISBN-13: 978-8122420241

About the Book:
The purpose of this book is to provide an introductory text for understanding the C++ language and to empower the reader to write C++ programs. The book also introduces reader to the paradigm of object oriented programming. The main strength and USP of this book is that it is written by a student for students but will be equally useful for intermediate level programmers, and software development professionals. The author is in the best position to identify and address issues and areas where a student needs maximum help in understanding the C++ concepts and developing programming skills. The book also covers text for a business-oriented C++ programming course. The examples and the several chapters at the end are devoted to data structures, database concepts including SQL, methodology to interface C++ programs with any database using Open Database Connectivity (ODBC), basic windows graphics programming, overview of XML and Standard Template Library (STL). This book contains two CDs: Microsoft Visual C++ 2005 Express Edition `CD Accompanying Book`, Containing write-up on Borland C++ 5.5, MS Visual C++ 2005, Data Structure Tutorial, source code from book and additional resources on the web.
About the Author:
Ankit Asthana (born 1986) is currently pursuing Computer Engineering with Co-op in McMaster University, Canada and would graduate in 2008. He studied in Delhi Public School (DPS), R.K. Puram, New Delhi till 2004. He has been a scholar throughout, being in the Dean`s Honor List, and achieving other scholastic achievements consistently during his academic career. He was recently working for IBM, Toronto, Canada as a software developer/tester for ?WebSphere Application Server? and was involved in testing and creating J2EE applications over Solaris, AIX, Windows, Linux and HP Unix for WebSphere Application & Portal Server. He also leveraged automation frameworks such as STAF /STAX and Rational Application Function Tester to Automate Test execution. He also worked as a teaching assistant for Department of Electrical and Computer Engineering, McMaster University, for programming courses involving C, C++ and Visual C# for the past two years. He is a member of ?EWB: Engineers without Borders? and provides guidance, support to various other engineering clubs in Canada. He can be contacted at asthana@mcmaster.ca.
Contents:
Part I Introduction to C++ Fundamentals of C++ Control Structures Functions Arrays Structures Pointers Part II Object Oriented Programming (OOP) Inheritance Part III Data Structures & Files Data Structures Linked Lists Streams and Files Part IV Database & C++ Database Concepts Structured Query Language Open Database Connectivity.
Review:
Review which appeared in Business and Economic Facts May 2007: This book introduces the readers to C++ language and empowers them to write C++ programs. It may be used by beginners as well as masters. The author-Ankit Asthana?belongs to the Department of Electrical and Computer Engineering, McMaster University, Ontario (Canada). The book has been edited by RGS Asthana, who is an IT consultant, Max Healthcare, New Delhi. After a brief introduction, the book is divided into four parts followed by appendices from A to I. Part I provides introduction, fundamentals of C++, control structures, functions, arrays, structures and pointers. Part II sets out objects of oriented programming (OOP) and inheritance. Part III covers data structures, linked lists, streams and files. Part IV provides database concepts, structured query language and open database connectivity. Appendices cover as many as 88 pages.
Audience:
Computer Science,Information Technology,Common to all branches

Download link: http://adf.ly/3luZu
Password: bloglangthang.tk

Beginning C++ Through Game Programming, Third Edition, 2010

2011-11-17T17:48:00.001+07:00

If possible, please buy a legal copy from Amazon

Book Description

BEGINNING C++ THROUGH GAME PROGRAMMING, THIRD EDITION approaches learning C++ from the unique and fun perspective of games. Written for the beginning game developer or programmer, the book assumes no previous programming experience and each new skill and concept is taught using simple language and step-by-step instructions. Readers will complete small projects in each chapter to reinforce what they've learned and a final project at the end combines all of the major topics covered in the book. Featuring twenty five percent new material, this third edition covers all the latest technology and advances.

Product Details

Paperback: 432 pages
Publisher: Course Technology PTR; 3 edition (October 18, 2010)
Language: English
ISBN-10: 1435457420
ISBN-13: 978-1435457423
Product Dimensions: 9 x 7.2 x 1.1 inches
Shipping Weight: 1.8 pounds

Download link: http://adf.ly/3lDMM
Password: bloglangthang.tk

C++ Design Patterns and Derivatives Pricing, Second Edition, 2008

2011-11-17T16:23:00.001+07:00

If possible, please buy a legal copy from Amazon

Book Description

Newly updated second edition and now in paperback! This is the first book on implementing financial models using object-oriented C++. Assuming only a basic knowledge of C++ and mathematical finance, the reader learns how to produce well-designed, structured, reusable code via carefully-chosen examples. This new edition includes several new chapters covering topics of increasing robustness in the presence of exceptions, designing a generic factory, interfacing C++ with EXCEL, and improving code design using the idea of decoupling. Complete ANSI/ISO compatible C++ source code is hosted on an accompanying website for the reader to study in detail, and reuse as they see fit. Whether you are a student of financial mathematics, a working quantitative analyst or financial mathematician, you need this book. Offering practical steps for implementing pricing models for complex financial products, it will transform your understanding of how to use C++.

Editorial Reviews

Review

'This is a short book, but an elegant one. It would serve as an excellent course text for a course on the practical aspects of mathematical finance.' International Statistical Institute

'This book is thought-provoking and rewarding. Even for the less experienced programmer, the presentation is readily accessible, and the coded examples can be directly used to solve real-life problems.' Journal of the American Statistics Association

'This book, although it is quite short, does cover a significant amount of material and does deal with some fairly advanced topics that are important to practitioners. The real strength of the book is its clarity and conciseness.' SIAM Review

Book Description

Using carefully-chosen examples, this book explains how to create well-designed, structured, reusable code, particularly for financial applications. New chapters explain interfacing C++ with EXCEL, designing a generic factory, and improving code design with decoupling. Complete ANSI/ISO compatible C++ source code is hosted on an accompanying web site.

Product Details

Paperback: 308 pages
Publisher: Cambridge University Press; 2 edition (October 26, 2011)
Language: English
ISBN-10: 0521721628
ISBN-13: 978-0521721622
Product Dimensions: 9.6 x 6.8 x 0.7 inches
Shipping Weight: 1.4 pounds

Download link: http://adf.ly/3lA8G

Password: bloglangthang.tk

C++ Programming Made Simple, Second Edition, 2002

2011-11-17T13:17:00.001+07:00

If possible, please buy legal copy from Amazon

Book Description

The author enables novices to get to grips with the programming language quickly and efficiently, and demystifies the subject matter making it easy to understand.

Java and C++ are now the two clear leading languages for technical and web programming, and the C++ language and environment, including C, are internationally standardised by the ISO Standard 1998. Although focusing on C++, the text also incorporates material on the C programming language.

If you want to know how to:
- Write ISO C++ programs
- Write procedural C programs
- Use ISO C++ advanced features such as templates and RTTI
- Take advantage of the Standard Template Library
- Program with both the C and C++ Standard Libraries
then C++ Programming Made Simple is for you!

*Aimed at a non-North American user audience
*Requires no technical or in-depth computer knowledge
*Enables readers to become familiar with the C++ and C programming languages quickly and efficiently

Editorial Reviews

Review

'easy to follow and jargon-free'
BOOKNEWS

' A well worth series'
Software World
--This text refers to an out of print or unavailable edition of this title.

About the Author

Conor Sexton is author of five Butterworth-Heinemann books, including the recently-published C and C++ Made Simple titles. 'Conor' is a rather common Irish given name, which has no English translation and, in the Gaelic original, is spelt, believe it or not, Conchubhair. Whether or not the renowned Irish literary prowess has rubbed off on Conor's computer books is for you to judge. Conor does not admit his age, except that he spent twelve years with a series of multinationals in technical software roles before going independent in 1990. He and his associates currently run Trigraph Software, operating from Dublin, Ireland. See the Newnes C Pocket Book for explanation of 'Trigraph'. Conor has a string of three offspring (the upper limit of political correctness in 1997 Ireland) which is now null-terminated. Conor Sexton is the Author of the following Made Simple books: C Programming C++ Programming Cobol Programming for the year 2000 He is also the author of: Newnes C Pocket book Newnes C Pocket book (second edition) Newnes C++ Pocket book Newnes C++ Pocket book (second edition) Beyond the Mainframe: A guide to open computer systems (Computer Weekly Professional Series) Y2K a system-wide check list for your business

Product Details

Paperback: 352 pages
Publisher: Made Simple; 2 edition (March 15, 2002)
Language: English
ISBN-10: 0750657383
ISBN-13: 978-0750657389
Product Dimensions: 9.6 x 7.4 x 0.8 inches
Shipping Weight: 1.5 pounds

Download link: http://adf.ly/3l44p
Password: vinhdq.blogspot.com

C++ Network Programming, Volume 2: Systematic Reuse with ACE and Frameworks, 2002

2011-11-16T11:19:00.001+07:00

If possible, please buy legal copy from Amazon

Book Description

Do you need to develop flexible software that can be customized quickly? Do you need to add the power and efficiency of frameworks to your software? The ADAPTIVE Communication Environment (ACE) is an open-source toolkit for building high-performance networked applications and next-generation middleware. ACE's power and flexibility arise from object-oriented frameworks, used to achieve the systematic reuse of networked application software. ACE frameworks handle common network programming tasks and can be customized using C++ language features to produce complete distributed applications.
C++ Network Programming, Volume 2, focuses on ACE frameworks, providing thorough coverage of the concepts, patterns, and usage rules that form their structure. This book is a practical guide to designing object-oriented frameworks and shows developers how to apply frameworks to concurrent networked applications. C++ Networking, Volume 1, introduced ACE and the wrapper facades, which are basic network computing ingredients. Volume 2 explains how frameworks build on wrapper facades to provide higher-level communication services.
Written by two experts in the ACE community, this book contains:

An overview of ACE frameworks
Design dimensions for networked services
Descriptions of the key capabilities of the most important ACE frameworks
Numerous C++ code examples that demonstrate how to use ACE frameworks

C++ Network Programming, Volume 2, teaches how to use frameworks to write networked applications quickly, reducing development effort and overhead. It will be an invaluable asset to any C++ developer working on networked.

Editorial Reviews

From the Back Cover

An overview of ACE frameworks
Design dimensions for networked services
Descriptions of the key capabilities of the most important ACE frameworks
Numerous C++ code examples that demonstrate how to use ACE frameworks

About the Author

Dr. Douglas C. Schmidt is the original developer of ACE and The ACE ORB (TAO). He is a Professor at Vanderbilt University, where he studies patterns, optimizations, middleware, and model-based tools for distributed real-time and embedded systems. He is a former editor-in-chief of C++ Report and columnist for C/C++ Users Journal.

Stephen D. Huston is President and CEO of Riverace Corporation, a provider of technical support and consulting services to companies who want to keep software projects on track using ACE. Steve has nearly ten years of experience with ACE, and more than twenty years of software development experience, focusing on network protocol and C++ networked application development in a wide range of hardware and software environments.

Product Details

Paperback: 384 pages
Publisher: Addison-Wesley Professional; 1 edition (November 8, 2002)
Language: English
ISBN-10: 0201795256
ISBN-13: 978-0201795257
Product Dimensions: 9.2 x 7.3 x 0.9 inches
Shipping Weight: 1.4 pounds

Download link: http://adf.ly/3k9NX
Password: vinhdq.blogspot.com

C++ Network Programming, Volume I: Mastering Complexity with ACE and Patterns, 2001

2011-11-16T11:12:00.001+07:00

If possible, please buy legal copy from Amazon

Book Description

As networks, devices, and systems continue to evolve, software engineers face the unique challenge of creating reliable distributed applications within frequently changing environments. C++ Network Programming, Volume 1, provides practical solutions for developing and optimizing complex distributed systems using the ADAPTIVE Communication Environment (ACE), a revolutionary open-source framework that runs on dozens of hardware platforms and operating systems.
This book guides software professionals through the traps and pitfalls of developing efficient, portable, and flexible networked applications. It explores the inherent design complexities of concurrent networked applications and the tradeoffs that must be considered when working to master them.
C++ Network Programming begins with an overview of the issues and tools involved in writing distributed concurrent applications. The book then provides the essential design dimensions, patterns, and principles needed to develop flexible and efficient concurrent networked applications. The book's expert author team shows you how to enhance design skills while applying C++ and patterns effectively to develop object-oriented networked applications.
Readers will find coverage of:

C++ network programming, including an overview and strategies for addressing common development challenges The ACE Toolkit
Connection protocols, message exchange, and message-passing versus shared memory
Implementation methods for reusable networked application services
Concurrency in object-oriented network programming
Design principles and patterns for ACE wrapper facades

Editorial Reviews

From the Back Cover

C++ network programming, including an overview and strategies for addressing common development challenges The ACE Toolkit
Connection protocols, message exchange, and message-passing versus shared memory
Implementation methods for reusable networked application services
Concurrency in object-oriented network programming
Design principles and patterns for ACE wrapper facades

With this book, C++ developers have at their disposal the most complete toolkit available for developing successful, multiplatform, concurrent networked applications with ease and efficiency.

About the Author

Dr. Douglas C. Schmidt is the original developer of ACE and The ACE ORB (TAO). He is a professor at Vanderbilt University, where he studies patterns, optimizations, middleware, and model-based tools for distributed real-time and embedded systems. He is a former editor-in-chief of C++ Report and columnist for C/C++ Users Journal.
Stephen D. Huston is an internationally recognized expert in networked application development. He has more than 25 years of software development experience, focusing on network protocol and C++ networked application development in a wide range of hardware and software environments. Steve has been working with the ACE development team for over 10 years since founding Riverace Corporation, the premier provider of ACE support, training, and consulting services.

Product Details

Paperback: 336 pages
Publisher: Addison-Wesley Professional; 1 edition (December 20, 2001)
Language: English
ISBN-10: 0201604647
ISBN-13: 978-0201604641
Product Dimensions: 9.5 x 7.4 x 0.7 inches
Shipping Weight: 1.2 pounds

Download link: http://adf.ly/3k9Eu
Password: vinhdq.blogspot.com

C++: A Dialog: Programming with the C++ Standard Library, 2002

2011-11-15T16:53:00.001+07:00

If possible, please buy the legal copy from Amazon

Book Description

Publication Date: August 30, 2002

This book uses real-life examples carefully tested on real novice programmers to illustrate concepts in the language, rather than artificial, unrealistic examples that do not provide any guidance as to how to use these concepts in real programs. The book concentrates on the computer programming basics that novice programmers need as a foundation for learning how to write programs in the real world. It does not to teach every detail of the C++ language but provides you with the basics. It demystifies computers, so that anyone with the interest and desire to learn how they perform their seemingly magical feats can start down the road to mastery. The author had the help of a real, live novice in writing the book, to help ensure that points that are not clear to novices will be covered thoroughly. C++: A Dialog includes a commercial grade compiler that can be used to produce real programs. Heller uses a light writing style, to avoid "textbook boredom".

Editorial Reviews

From the Back Cover

Simply the best way for beginners to learn standard C++.
C++: A Dialog is the easiest, most effective way for beginners to learn C++ programming.
Steve Heller teaches C++ from scratch, through a one-on-one conversation with an intelligent beginner who asks the questions you'd ask. Heller's unique dialog format is brilliantly designed to clarify the concepts you might otherwise find confusing, so you can quickly learn today's most powerful and valuable C++ development techniques.
Heller takes you from the absolute fundamentals through the construction of a complete inventory application, including a simple but effective user interface. Along the way, you won't just learn C++ features: you'll see exactly how professional programmers bring them together and put them to work.
Unlike many beginners' books, C++: A Dialog uses industry-standard C++ and the latest standard libraries—giving you skills you can use with any standard C++ toolset, in any programming environment. You even get all the example code and a standard C++ compiler on CD-ROM so you can write and compile your own standard C++ programs on any 32-bit Microsoft Windows platform.

CD-ROM INCLUDED

The accompanying CD-ROM contains the commercial-grade Borland C++ 5.5 compiler and its associated libraries, which supports the latest ANSI/ISO C++ standards, including the STL (Standard Template Library) framework and C++ templates.

About the Author

STEVE HELLER, President of Chrysalis Software Corporation, is a developer based in Sulphur Springs, TX. His books include The C++ Training Guide, The Java Training Guide, Introduction to C++, Optimizing C++, Efficient C/C++, and Who's Afraid of Java?

Product Details

Paperback: 1122 pages
Publisher: Prentice Hall PTR (August 30, 2002)
Language: English
ISBN-10: 0130094021
ISBN-13: 978-0130094025
Product Dimensions: 9.3 x 7 x 1.6 inches
Shipping Weight: 3.5 pounds

Download link: http://adf.ly/3jWUy

Password: vinhdq.blogspot.com

Applied C++: Practical Techniques for Building Better Software

2011-11-15T10:54:00.001+07:00

If possible, please buy a legal copy of this book from Amazon.

Editorial Reviews

From the Back Cover

"I really like the software engineering advice given here. As the chief engineer/architect for a large development group, I can say with certainty that the advice given in this book about how real-world projects must work is right on the mark."

--Steve Vinoski, coauthor of Advanced CORBA Programming with C++, columnist for C/C++ Users Journal and IEEE Internet Computing, and Chief Architect, IONA Technologies

Applied C++ is a practical, straightforward guide to developing high-quality, maintainable software. It reflects the power of C++, templates, and the Standard Template Library for industrial-strength programming. Whether you are a single developer or work in a large team, the tips and techniques presented in this book will help you improve your language and design skills and show you how to solve substantial problems more effectively.

The authors, drawing on their extensive professional experience, teach largely by example. To illustrate software techniques useful for any application, they develop a toolkit to solve the complex problem of digital image manipulation. By using a concrete, real-world problem and describing exact feature, performance, and extensibility requirements, the authors show you how to leverage existing software components and the tools inherent in C++ to speed development, promote reuse, and deliver successful software products.

Inside Applied C++, you will find:

A C++ templates primer
Workable coding guidelines and extensive coding examples
Quick lists of need-to-know information about Exceptions, Assertions, and Standard Template Library components
A technique for effectively using prototypes to move your design from an initial concept to a robust solution
A technique for building debugging support into your software without a ton of overhead
Thirteen specific techniques to improve the overall performance of your software

About the Author

Philip Romanik is an independent consultant who has been designing and implementing real-world software applications for the past twenty years. He is an expert in the development of real-time, embedded software for performance-intensive applications. He has created patentable technology for his clients and has provided services to such leading companies as Eastman Kodak and Microsoft.

Amy Muntz is an independent consultant who holds advanced technical and business degrees, and writes from broad experience in both fields. She specializes in the development and management of aggressive software projects, successfully helping her clients over the past fifteen years build and market products that meet their business objectives.

Product Details

Paperback: 352 pages
Publisher: Addison-Wesley Professional (May 1, 2003)
Language: English
ISBN-10: 0321108949
ISBN-13: 978-0321108944
Product Dimensions: 9.3 x 7.4 x 0.8 inches
Shipping Weight: 1.2 pounds

Download link: http://adf.ly/3jLWr
Password: vinhdq.blogspot.com

A Laboratory Course in C++ Data Structures, Second Edition, 2003

2011-11-15T10:45:00.001+07:00

Product Details

Paperback: 300 pages
Publisher: Jones and Bartlett Publishers, Inc.; 2 Sub edition (May 25, 2003)
Language: English
ISBN-10: 0763719765
ISBN-13: 978-0763719760
Product Dimensions: 10.7 x 8.3 x 1 inches
Shipping Weight: 2.1 pounds

Link download: http://adf.ly/3jLHD
Password: vinhdq.blogspot.com

Embedded Software Development With C, 2009

2011-11-14T10:21:00.001+07:00

Product Information

If possible, please buy official books from Amazon.

Editorial Reviews

Review

From the reviews: “This book … is a fine work for training developers and future developers of embedded systems. … The work also provides information about many other microcontroller and support chips along with other sources for software tools, and covers real-time operating systems and serial and Ethernet interfaces. Includes student exercises. Summing Up: Recommended. Upper-division undergraduates through practitioners, two-year technical program students.” (R. P. Sarna, Choice, Vol. 47 (7), March, 2010)

From the Back Cover

Embedded Software Development With C
Kai Qian
About this textbook:

Intelligible presentation of the fundamentals of embedded systems design and development using the C programming language and the 8051 microcontroller.

Examines the longevity and relevancy of the 8051 microcontroller for designing embedded systems in present applications.

Includes extensive appendices for reference work.

Encourages a hands-on, incremental learning approach with comprehensive tutorial materials provided both in textbook and online.

Embedded Software Development With C offers both an effectual reference for professionals and researchers, and a valuable learning tool for students by laying the groundwork for a solid foundation in the hardware and software aspects of embedded systems development.
Key features include a resource for the fundamentals of embedded systems design and development with an emphasis on software, an exploration of the 8051 microcontroller as it pertains to embedded systems, comprehensive tutorial materials for instructors to provide students with labs of varying lengths and levels of difficulty, and supporting website including all sample codes, software tools and links to additional online references.

About the Author

Embedded Software Development with C: About the Authors
Dr. Kai Qian:
Dr. Kai Qian is a Professor of Computer Science and Software Engineering at the School of Computing and Software Engineering, Southern Polytechnic State University. He has published over 50 research papers in various professional journals and proceedings of international conferences. He got his Ph.D. of Computer Science and Engineering from University of Nebraska in 1990. Dr. Qian has taught embedded systems courses for many years. Dr. Kai Qian has authored books in Component-Oriented Programming with Wiley in 2005; Java Web Development(2007), Web Development with JavaScript & Ajax Illuminated(2009), and Software Architecture & Design Illuminated(2009), with Jones & Bartlet .
David den Haring:
David den Haring is a Project Manager at Atronix Engineering, Inc. located in Norcross, Georgia. Atronix is a system integrator specializing in automated control systems and middleware that integrates the factory floor with enterprise-level systems.
David received his Bachelor Degree in Computer Science from Southern Polytechnic State University in 1998 and has 20 years of industry experience.
Li Cao:
Li Cao obtained his B.S. degree in Electrical and Computer Engineering from the University of Illinois Urbana Champaign. He has worked in IT industry. He is currently working on his Master’s degree in Biomedical Engineering at the University of Texas at Austin.

Product Details

Hardcover: 396 pages
Publisher: Springer; 1 edition (August 7, 2009)
Language: English
ISBN-10: 1441906053
ISBN-13: 978-1441906052
Product Dimensions: 9.4 x 6.3 x 1.2 inches
Shipping Weight: 1.6 pounds

Link download: http://adf.ly/3iNWO
Password: vinhdq.blogspot.com

Object-Oriented Programming Using C++, 2008

2011-11-10T10:47:00.001+07:00

Product Information

If possible, please buy the official book from Amazon.

Editorial Reviews

Review

The review questions are on-target, the exercises are practical, and the on-going case projects provide excellent continuity by providing experience with the concepts added in this chapter. (Steve Chadwick, Embry-Riddle Aeronautical University)

About the Author

Joyce Farrell is the author of a wide variety of programming textbooks published by Course Technology including Programming Logic and Design Introductory and Comprehensive, Java Programming, Microsoft Visual C#, Object-Oriented Programming Using C++, Just Enough Programming Logic and Design, Just Enough Java, and An Object-Oriented Approach to Programming Logic and Design. Joyce has taught programming and design at schools throughout northern Illinois and central Wisconsin.

Product Details

Paperback: 816 pages
Publisher: Course Technology; 4 edition (June 24, 2008)
Language: English
ISBN-10: 1423902572
ISBN-13: 978-1423902577
Product Dimensions: 9.2 x 7.4 x 1.3 inches
Shipping Weight: 2.7 pounds

Link download: http://adf.ly/3ed3u
Password: vinhdq.blogspot.com

C++ Programming: Program Design Including Data Structures, 5th edition, 2010

2011-11-10T10:39:00.000+07:00

Product Informations

If possible, please buy the official book from Amazon

Editorial Reviews

Review

"I purchased your book "C++ Programming: Program Design Including Data Structures" in order to cram for the ACM competition and found it to be just right for my learning requirements. Informative and to the point, it?s exactly what I needed! Thank you for writing such a great book." - Louise Dallimore, Murdoch University --This text refers to an out of print or unavailable edition of this title.

About the Author

D. S. Malik is a professor of Mathematics and Computer Science at Creighton University. He received his Ph.D. from Ohio University in 1985. He has published more than 45 papers and 18 books on abstract algebra, applied mathematics, fuzzy automata theory and languages, fuzzy logic and its applications, programming, data structures, and discrete mathematics. --This text refers to an out of print or unavailable edition of this title.

Product Details

Paperback: 1616 pages
Publisher: Course Technology; 5 edition (April 12, 2010)
Language: English
ISBN-10: 0538798092
ISBN-13: 978-0538798099
Product Dimensions: 9 x 7.3 x 1.9 inches
Shipping Weight: 4.4 pounds

Link download: http://adf.ly/3ecZC
Password: vinhdq.blogspot.com

Parallel and Distributed Programming Using C++

2011-11-09T16:51:00.000+07:00

Editorial Reviews

From the Back Cover

Parallel and Distributed Programming Using C++ provides an up-close look at how to build software that can take advantage of multiprocessor computers. Simple approaches for programming parallel virtual machines are presented, and the basics of cluster application development are explained. Through an easy-to-understand overview of multithreaded programming, this book also shows you how to write software components that work together over a network to solve problems and do work.
Parallel and Distributed Programming Using C++ provides an architectural approach to parallel programming for computer programmers, software developers, designers, researchers, and software architects. It will also be useful for computer science students.

Demonstrates how agents and blackboards can be used to make parallel programming easier
Shows object-oriented approaches to multitasking and multithreading
Demonstrates how the UML is used to document designs that require parallel or distributed programming
Contains the new POSIX/UNIX IEEE Standard for the Pthreads library

About the Author

CAMERON HUGHES is a senior software engineer for CTEST Laboratories and a staff programmer/analyst at Youngstown State University. He has been involved in software development efforts of all sizes and is currently working in cluster programming of the Proteus V that involves NLP and knowledge representation modeling at CTEST and the Colony at Youngstown.
TRACEY HUGHES is a software engineer at CTEST, where she does graphics programming and simulation in C++ and develops image processing class libraries and virtual worlds.
Together they are the co-authors of numerous books including Linux Rapid Application Development and Object-Oriented Multithreading Using C++.

Product Details

Hardcover: 720 pages
Publisher: Addison-Wesley Professional (September 4, 2003)
Language: English
ISBN-10: 0131013769
ISBN-13: 978-0131013766
Product Dimensions: 9.3 x 7.1 x 1.5 inches
Shipping Weight: 2.6 pounds

Link download: http://adf.ly/3dnA9

Professional C++, second edition, 2011

2011-11-09T16:43:00.002+07:00

Editorial Reviews

From the Back Cover

Master the latest release of the C++ language: C++11C++ is often the language of choice for writing fast, powerful, and enterprise-class object-oriented programs, be it games or major commercial software applications. However, there's no two ways around it: C++ can be difficult to master. With this no-nonsense book, you will learn to conquer the latest version of the C++ language: C++11. The authors share real-world examples, decipher little-known features of C++, and reveal the significant changes to C++ that accompany the latest release. Ultimately, you'll discover programming methodologies, reusable design patterns, and good programming style that will increase the quality of your code and improve your programming efficiency.
Professional C++, 2nd Edition:

Offers detailed code examples that you can plug into your own code
Takes you on a technical tour of C++ and the STL, and explores the unusual and quirky aspects of this language
Exposes best practices for using the more advanced features of C++, including operator overloading, managing memory, writing templates, and writing multithreaded code
Discusses techniques for writing cross-language and cross-platform code
Teaches you the importance of code reuse as well as the nuances of writing readable C++ code

Wrox Professional guides are written by working developers to address everyday needs. They provide examples, practical solutions, and expert education in new technologies, all designed to help programmers do a better job.
wrox.com
Programmer Forums
Join our Programmer to Programmer forums to ask and answer programming questions about this book, join discussions on the hottest topics in the industry, and connect with fellow programmers from around the world.
Code Downloads
Take advantage of free code samples from this book, as well as code samples from hundreds of other books, all ready to use.
Read More
Find articles, e-books, sample chapters, and tables of contents for hundreds of books, and more reference resources on programming topics that matter to you.

About the Author

Marc Gregoire is a Microsoft Visual C++ MVP, an active contributor to CodeGuru, and blogs at www.nuonsoft.com/blog/. Marc is a software architect, worked for Siemens and Nokia Siemens Networks as a software consultant, and now works for Nikon Metrology.Nicholas A. Solter is an application architect at ContextOptional, Inc., a social media advertising company.
Scott J. Kleper is cofounder and CTO of ContextOptional, Inc.

Product Details

Paperback: 1104 pages
Publisher: Wrox; 2 edition (October 4, 2011)
Language: English
ISBN-10: 0470932449
ISBN-13: 978-0470932445
Product Dimensions: 9.2 x 7.4 x 2.2 inches

If possible, please buy the official book from Amazon.

Download link: http://adf.ly/3dmwJ

Paris by Night 103

2011-11-08T10:59:00.001+07:00

Operating System Concepts Essentials, 2011

2011-11-08T10:29:00.000+07:00

New version of the classic book in Operating System Concepts - printed in 2011.
Just essential - I think original version is too big.
If possible, you can buy it from Amazon, to promote legal book.

.Link download: http://adf.ly/3cXwb

Ánh Tuyết hát nhạc Trịnh Công Sơn

2011-11-04T17:48:00.003+07:00

ĐêmMở cửa sổNhắm cafe với lạnh

2011-11-03T10:02:00.002+07:00

Tìm kiếm trong nhiều file PDF

2011-11-01T14:03:00.000+07:00

Sử dụng Adobe Reader (thời điểm viết bài này đã có phiên bản 10.1.1), bạn hãy nhấn Ctrl - Shift - F để mở ra cửa sổ Full Text Search.Tại đây bạn có thể chọn folder và Adobe Reader sẽ tìm kiếm trong tất cả các file PDF được lưu tại folder này.

How to update to MAC OS X Lion from Snow Leopard

2011-10-11T13:38:00.001+07:00

First, update your Snow Leopard to 10.6.8Go to thepiratebay.org, find Install MAC OS X Lion application, download it and copy it into Applications folder.Then, follow tonymac's guide: http://tonymacx86.blogspot.com/2011/07/xmove-multibeast-install-os-x-107-lion.html

108 anh hùng Lương Sơn Bạc - 7. Tần Minh

2011-07-31T09:00:00.000+07:00

Thiên Mãnh Tinh Tích Lịch Hỏa (Lửa sấm sét) Tần Minh xuất thân là tổng quản phủ Thanh Phong, tính nóng như lửa, giọng to như sấm, sử một cây lang nha bổng, là đại tướng tiên phong, ra trận không bao giờ chịu đi hàng hai, gặp địch chẳng chịu lùi một bước.
Tần Minh vốn nhận lệnh đi đánh dẹp bọn Hoa Vinh, Yến Thuận, bị trúng mai phục, rồi lũ Tống Giang cho người giả mặc quần áo đi cướp bóc dân lành, thành ra không còn đường về phủ, đành lên Lương Sơn nhập bọn.
Tần Minh nhập Lương Sơn sớm, đánh trận lập nhiều công lao, sau này đánh tới hành cung của Phương Lạp, bị cháu của Phương Lạp là Phương Thiên Định dùng kích đâm chết - tia chớp lửa ngậm ngùi tắt giữa không gian.
Tranh vẽ lột tả đúng tính cách con người Tần Minh, vô cùng oai dũng.

108 anh hùng Lương Sơn Bạc - 6. Lâm Xung

2011-07-24T06:51:00.002+07:00

Thiên Hùng Tinh Báo Tử Đầu (Báo đầu đàn) Lâm Xung là nhân vật xuất hiện sớm trong Thủy Hử, cũng là người gần như đầu tiên lên Lương Sơn.
Ông xuất thân là giáo đầu dạy tám mươi vạn cấm quân, thế nhưng vì vợ đẹp lọt mắt con nuôi Cao Cầu, nên bị hãm hại, số phận hết sức tàn khốc. Sau ở kho cỏ giết Lục Khiêm, rồi lên Lương Sơn làm đại tướng.
Lâm Xung võ công cao cường, sử một cây bát xà mâu, trong tướng kỵ binh phải kể vào hàng bậc nhất, có câu "Lên ngựa hỏi Lâm Xung, xuống ngựa hỏi Võ Tòng".
Tranh vẽ Lâm Xung đạp tuyết mua rượu, trên đường về thấy nhà kho bị đổ nên mới trú tạm miếu sơn thần mà thoát nạn.

108 anh hùng Lương Sơn Bạc - 5. Quan Thắng

2011-07-19T05:58:00.000+07:00

Đứng hàng thứ năm trong Lương Sơn Bạc là một đại tướng có danh hiệu rất ngắn gọn - Đại đao (Đao lớn) Quan Thắng, ứng với Thiên Dũng Tinh trong 36 vì sao Thiên Cương.
Quan Thắng là con cháu của Hán Thọ Đình hầu Quan Vân Trường, "dung mạo tổ truyền", sử cây Thanh Long Yển Nguyệt đao của tổ phụ, sức khỏe vạn nhân nan địch, trước cùng Tuyên Tán Hách Tư Văn đánh dẹp Lương Sơn, sau này tham gia Nam chinh, lập nhiều chiến công, cũng là số ít sống sót sau cuộc đánh dẹp Phương Lạp, trở lại làm quan trong triều.

108 anh hùng Lương Sơn Bạc - 4. Công Tôn Thắng

2011-07-16T17:55:00.000+07:00

Nhập Vân Long (Rồng luồn mây) là một trong bay người khởi xướng cướp quà sinh nhật, sau cũng lên Lương Sơn cùng với đám Tiều Cái, Ngô Dụng, ngồi vào ghế thứ tư.
Vai trò của Công Tôn Thắng khá mờ nhạt, chủ yếu là thi triển phép thuật đấu tài hô mưa gọi gió, bùa chú với tướng địch.
Sau cuộc chinh Nam, Công Tôn Thắng bỏ hết vinh hoa, theo thầy tu đạo thành tiên.

108 anh hùng Lương Sơn Bạc - 3. Ngô Dụng

2011-07-15T07:07:00.001+07:00

Trí Đa tinh (Trí tuệ sánh ngàn sao) Ngô Dụng - quân sư của Lương Sơn Bạc từ ngày mới thành lập, cướp quà sinh nhật của Lương Trung thư. Sau này, Ngô Dụng trở thành bộ não chính của Lương Sơn, chuyên bày mưu tính kế đánh thành cướp phủ. Có lẽ khi xây dựng hình ảnh Ngô Dụng, Thi Nại Am đã chịu ảnh hưởng khá lớn của nhân vật Vũ hầu Gia Cát Lượng. Trong các film được dựng sau này, hình ảnh Ngô Dụng cũng có nhiều nét tương tự, khi thích mặc áo trắng và cầm quạt phe phẩy đuổi ruồi.
Ngô Dụng dẫu rằng mưu sâu kế lớn, nhưng cũng chẳng thể tính hết cho mình, sau khi Tống Giang chết thì cùng với Hoa Vinh treo cổ tự sát.

108 anh hùng Lương Sơn Bạc - 2. Lư Tuấn Nghĩa

2011-07-09T15:24:00.003+07:00

Hà Bắc Ngọc Kỳ Lân Lư Tuấn Nghĩa - tên cũng như người, người cũng như tên - trí dũng gồm đủ, lại xuất thân danh gia vọng tộc, có cái uy thế nhất hô vạn ủng, trước bị vợ và người hầu thông gian hãm hại, lên Lương Sơn bắn chết Sử Văn Cung, sau Nam chinh bị hạ độc bằng thủy ngân trong thức ăn, ngã xuống sông mà chết.

108 anh hùng Lương Sơn Bạc - 1. Tống Giang

2011-07-09T15:21:00.000+07:00

Sơn Đông Cập Thời Vũ (Cơn mưa kịp thời) Hô Bảo Nghĩa (Người kêu gọi bảo vệ chính nghĩa) Tống Giang là nhân vật buồn vui không lộ ra nét mặt, thâm trầm khó đoán, y như Lưu Bị của Tam quốc, từ đầu tới cuối truyện khó mà hiểu ông nghĩ gì.
Tống Giang trước cứu bọn Tiều Cái 7 người chạy lên Lương Sơn, rồi do đó mà gây vạ giết Diêm Bà Tích, sau lưu lạc đề thơ phản nghịch tại bến Tầm Dương, rồi lên làm đầu lĩnh Lương Sơn sau khi thu phục thành Đông Xương, cuối cùng uống rượu độc mà chết.

108 anh hùng Lương Sơn Bạc - Tiều Cái

2011-07-09T09:52:00.000+07:00

Thác Tháp Thiên Vương Tiều Cái có thể coi là đầu lĩnh đầu tiên của Lương Sơn Bạc.
Trong film Thủy Hử bản năm 2009, Tiều Cái xuất hiện như là một nhân vật "hào khí ngất trời", nhưng suy nghĩ đơn giản, không hiểu hết được những quanh co của đời người.
Tiều Cái có danh hiệu Thác Tháp Thiên vương vì thời trẻ đã cướp bảo tháp trấn ma của thôn Tây Khê về bên thôn mình, sau này trúng tên của Sử Văn Cung mà hy sinh tại Tăng Đầu thị.

Tranh vẽ Tiều Cái đứng trên đỉnh Lương Sơn, có cái phong thái của bậc đế vương đang quan sát giang sơn.

Mario Vargas Llosa, tông đồ của cá nhân và chủ nghĩa tự do

2010-11-19T08:26:00.001+07:00

Đỗ Tuyết Khanh

Mario Vargas Llosa, Nobel văn chương 2010, là nhà văn thứ sáu của châu Mỹ La tinh đoạt giải này, sau Gabriela Mistral (năm 1945, người Chile), Miguel Ángel Asturias (1967, Guatemala), Pablo Neruda (1971, Chile), Gabriel García Márquez (1982, Colombia) và Octavio Paz (1990, Mexico). Ông chờ đợi giải thưởng này đã từ rất lâu, tên ông thường được nhắc nhở mỗi khi gần đến ngày công bố các giải Nobel lại rộ lên những bàn tán, tiên đoán và cả cá độ về ai sẽ là nhà văn được vinh danh năm nay. Tin ông đoạt giải tất nhiên được nước Peru chào mừng nhưng cũng được coi như vinh hạnh cho cả châu Mỹ La tinh, một vinh dự xứng đáng và lẽ ra phải đến sớm hơn theo nhiều báo chí của các nước này.

Như thường lệ, lý do trao giải, và cũng là chân dung tóm tắt nhà văn, được Viện hàn lâm Thuỵ Điển tuyên bố trong vỏn vẹn một câu: " vì ông đã vẽ lên hoạ đồ của các cấu trúc quyền lực và những hình ảnh sắc bén của sự kháng cự, nổi loạn và thất thế của cá nhân".1

Jorge Mario Pedro Vargas Llosa sinh ngày 28 tháng 3.1936 tại Arequipa, một thành phố phía nam Peru, con của ông Ernesto Vargas Maldonado và bà Dora Llosa Ureta. Cha mẹ bỏ nhau ngay từ trước khi Mario sinh ra, cậu bé sống với mẹ và ông bà ngoại ở Cochabamba (Bolivia). Gia đình dời về Piura (Peru) khi ông cụ về làm công chức ở đấy. Năm 1947, cha mẹ Mario quyết định tái hợp và định cư ở Lima, thủ đô của Peru. Mario theo học trường Thiên chúa giáo tại Lima và sau đó được cha gửi vào trường quân đội Leoncio Prado. Tốt nghiệp trung học, ông học luật và văn chương tại Lima và Madrid. Năm 1955, ông thành hôn với bà Julia Urquidi và năm 1959 đến Paris sinh sống, dạy học và cộng tác với thông tấn xã Agence France Presse và Đài truyền hình Pháp. Cuộc đời viết văn của ông bắt đầu với tác phẩm Los Jefes2 phát hành ở Barcelona năm 1959 nhưng tên tuổi ông chỉ nổi lên trên văn đàn thế giới với quyển La Ciudad y los Perros (1963), kể lại những gì ông đã trải qua tại trường Leoncio Prado và gây nhiều tranh cãi ở Peru. Các sĩ quan của trường đã tổ chức đốt trước công chúng 1000 bản cuốn tiểu thuyết này. Năm 1964, Vargas Llosa ly dị bà Urquidi và năm sau cưới em họ của mình là bà Patricia Llosa. Sau khi sống ở Paris, Lima, Luân Đôn và Barcelona, ông quay trở lại Lima năm 1974 và được bầu vào Viện hàn lâm Peru năm 1975. Ông đã giảng dạy tại nhiều đại học ở Mỹ, châu Mỹ La tinh và châu Âu. Năm 1990, ông ra tranh cử tổng thống ở Peru dưới lá cờ của liên minh FREDEMO nhưng thất bại. Ông là người châu Mỹ La tinh đầu tiên được bầu vào Viện hàn lâm Tây Ban Nha, năm 1994, và chia thời gian sống giữa Barcelona, Madrid, Lima, Paris và Luân Đôn. Ông hiện là giáo sư thỉnh giảng cho khoá học mùa thu năm nay tại Đại học Princeton ở Mỹ.

Đối với Mario Vargas Llosa (hay được gọi tắt là MVLl), giải Nobel là phần thưởng tột đỉnh và duy nhất còn thiếu cho đến nay trong danh sách các thành tích. Ông đã đoạt nhiều giải quan trọng của văn học tiếng Tây Ban Nha như Premio Internacional de Literatura Rómulo Gallegos (1967), Premio Príncipe de Asturias (1986), Premio Cervantes (1994) và Premio Ortega y Gasset de Periodismo (1999), và các giải quốc tế như PEN/Nabokov (2002) và Grinzane Cavour (2004). Ông cũng đã nhiều lần được phong bằng tiến sĩ danh dự, trong đó, đáng kể nhất ngoài các đại học của Tây Ban Nha và châu Mỹ La tinh là do các đại học Oxford (năm 2003), Harvard (1999) và Sorbonne nouvelle Paris 3 (2003). Song cái vinh dự cuối cùng này lại gây nhiều tranh cãi, đông người ngợi khen và chúc mừng nhưng cũng không ít người chỉ trích sự chọn lựa của Viện hàn lâm Thuỵ Điển, và đa số các bình luận đều nhắc đến hình ảnh tương phản của nhân vật Vargas Llosa. Tất nhiên ai cũng có kẻ khen người chê, và càng viết nhiều và viết lâu năm như MVLl thì những ý kiến trái ngược nhau về tác giả càng nhiều và đậm nét, nhưng ông là trường hợp có lẽ tương đối hiếm của một nhà văn bị xét đoán (lắm khi nặng lời) qua những hoạt động khác nhiều hơn là sự nghiệp văn chương. Yếu tố chính ở đây là sự thay đổi về ý thức hệ của ông, từ anh thanh niên thiên tả thành người hăng say cổ vũ chủ nghĩa tân tự do và các quan điểm của phái hữu, đi ngược lại truyền thống tiến bộ của rất nhiều trí thức, đặc biệt ở châu Âu và châu Mỹ La tinh.

Cuộc hành trình từ trái sang phải
MVLl bắt đầu hoạt động chính trị rất sớm. Năm 1953, 17 tuổi, bắt đầu học luật và văn chương tại đại học San Marcos ở Lima, ông tham gia nhóm Cahuide, xuất phát từ Đảng Cộng sản Peru lúc ấy bị đàn áp rất nặng, phải đổi tên để tồn tại. Theo lời ông, hoạt động của họ chả có gì ghê gớm: họp bí mật từng tổ nhỏ, học tập chủ nghĩa mác-xít, in truyền đơn chống chế độ độc tài Odría, vận động sinh viên ủng hộ các cuộc đấu tranh công nhân. Năm 1959, cách mạng Cuba thành công khởi dậy một làn sóng thiên tả ở châu Mỹ La tinh, cũng như đông đảo trí thức lúc ấy, Vargas Llosa hồ hởi trước một chiến công được cảm nhận như mở đầu cho những thắng lợi tất yếu sắp tới của cách mạng trong cả khu vực. Từ khi còn học trung học, ông đã say mê đọc các nhà văn Âu Mỹ như Faulkner, Hemingway, Joyce, Hugo, Proust, Flaubert, Balzac, và nhất là Jean-Paul Sartre. Ông tôn thờ Sartre đến nỗi được các bạn đặt cho biệt danh là "el sartrecillo valiente" (chú môn đệ kiên cường của Sartre). Ông lấy các khẩu hiệu "Viết là hành động", "Ngôn từ là hành vi" của Sartre làm phương châm cho mình, rất đồng tình với ý kiến văn chương, chữ nghĩa có thể là vũ khí chống lại bất công, áp bức và làm thay đổi lịch sử.

Trong những năm 1960, Vargas Llosa nhiều lần được mời đến Cuba tham dự các uỷ ban văn hoá, ban giám khảo các giải văn chương. Năm 1966, nhân một trong những chuyến đi ấy, ông được chứng kiến một chương trình "cải tạo" những người đồng tính luyến ái làm ông bị sốc nhưng chỉ dám phàn nàn riêng với vài quan chức Cuba. "Những nhà thơ, những diễn viên múa tôi quen bị ruồng bắt, kết tội "hành vi phi xã hội", đưa về nông thôn lao động chung với những tội phạm thường khác. Sự đau đớn của họ thật là kinh khủng." (trao đổi với phóng viên báo New York Times, tháng 11.1989) Hai năm sau đó, khi Fidel Castro tuyên bố tán thành việc Liên Xô xâm lăng Tiệp Khắc, MVLl phản đối gay gắt lập trường này. Song ông vẫn tiếp tục ủng hộ cách mạng Cuba, tuy càng ngày càng cảm thấy có nhiều lấn cấn. Tháng 4.1971, sau nhiều tháng quản thúc, nhà thơ Cuba Heberto Padilla bị bắt ở La Habana, kết tội phản cách mạng, và sau một tháng hỏi cung tàn bạo, bị ép phải ra trước Hội nhà văn "thú tội", chối bỏ những gì mình đã viết và tố cáo các đồng nghiệp, kể cả vợ mình. Đối với Vargas Llosa, như thế là hết nước, và ông đoạn tuyệt hẳn với Cuba và el Líder Máximo từ đó.

Cùng thời gian ấy, ông cũng dần dần xa cách Sartre, đặc biệt bất mãn trước sự cổ vũ của Sartre đối với cách mạng văn hoá ở Trung Quốc. Năm 1964, khi Sartre tuyên bố trong một buổi phỏng vấn của báo Le Monde là tác phẩm lẫy lừng của ông, La Nausée, không có kí lô nào cả trước một đứa trẻ chết đói, và các nhà văn thế giới thứ ba nên tạm ngưng sáng tác để dồn sức đi dạy học hay làm chính trị thì Vargas Llosa cảm thấy như bị phản bội: sao, người đã dạy ông "viết là hành động" và qua đó có thể thay đổi lịch sử, bây giờ lại bảo là ông không có quyền viết bao lâu đất nước mình còn nghèo đói à? Vậy có phải vì không may sinh ra trong một nước nghèo mà bổn phận đầu tiên của ông là làm cách mạng, trong khi văn chương vẫn là cái xa xỉ thông thái dành cho các nước giàu? Đối với MVLl, người coi viết văn là lẽ sống của đời mình, đã đương đầu với cha và bất chấp mọi cản trở để đeo đuổi nghiệp văn chương, tuyên bố ấy đánh dấu một sự đổ vỡ không thể cứu chữa.

Đoạn tuyệt với Castro và Sartre, Vargas Llosa cũng quay lưng lại với những bạn đồng hành lúc trước, những nhà văn, nhà thơ vẫn tiếp tục ủng hộ cách mạng xã hội chủ nghĩa, đáng kể nhất là Gabriel García Márquez. Gabo, tên gọi thân mật của García Márquez, và MVLl là bạn chí cốt khi còn cùng chung lý tưởng. Sau vụ án Padilla, mâu thuẫn giữa hai người trở thành hố sâu ngăn cách, đến mức Vargas Llosa mỉa mai gọi Gabo là "nịnh thần của Castro". Sự đối đầu đạt cao điểm năm 1976, trong một giai thoại còn truyền tụng đến bây giờ. Tại một buổi khai diễn chiếu phim ở thành phố Mexico, MVLl nhận ra Gabo trong đám đông và tiến đến gần. Gabo giang tay định choàng vai bạn nhưng bị thụi một quả đấm thật mạnh vào mặt làm ông ta ngã sóng soài, mắt bầm tím, máu me lênh láng. Sự hành hung gây chấn động không chỉ trong làng văn thế giới, lý do thì không ai biết vì cả hai nhân vật chính đều nhất định không giải thích hay bình luận từ đó đến nay. Theo dư luận đoán thì cơn thịnh nộ này vừa do bất đồng chính trị vừa có lý do riêng tư: Gabo đã thường xuyên an ủi bà Patricia khi hai vợ chồng Vargas Llosa lục đục. Sự kiện tất nhiên lại được nhắc đến khi giải Nobel được loan báo năm nay, giới văn học châu Mỹ La tinh đồn đại là Gabo vừa gửi qua Twitter hai chữ "cuentas iguales" (vậy là huề), tuy Hội Gabriel García Márquez ở Colombia sau đó đã cải chính. Sự ân oán giang hồ giữa hai "cây đại thụ" của văn học châu Mỹ La tinh vẫn chưa được giải quyết sau 34 năm.

Từ đó, Vargas Llosa ngày càng ngả về phái hữu, trở thành người cổ vũ đắc lực của chủ nghĩa tự do - tự do kinh tế, chính trị và văn hoá -, bày tỏ những quan điểm thiên hữu có khi cực đoan, gây nhiều căm phẫn không chỉ trong giới thiên tả. Chỉ để lấy một thí dụ : ông bác bỏ và khinh thị chủ nghĩa bản địa (indigenismo) là một đề tài rất nhạy cảm ở Peru và toàn châu Mỹ La tinh nói chung. Với lời lẽ nặng nề và lập luận thiếu trung thực (bóp méo tư tưởng người khác trong La Utopía arcaica (1996), chẳng hạn), ông đánh đồng chủ nghĩa bản địa với chủ nghĩa dân tộc cực đoan thậm chí kỳ thị chủng tộc, trong khi cốt lõi của chủ nghĩa này là nhận thức những đặc trưng văn hoá của các dân tộc thổ dân châu Mỹ La tinh và bảo vệ các quyền lợi kinh tế của những người đã chịu nhiều bất công trong lịch sử và vẫn là thành phần yếu kém nhất trong xã hội. Cũng vì sự miệt thị này mà ông không ngừng đả kích, với lời lẽ nhiều khi hạ cấp, Tổng thống Evo Morales của Bolivia, được coi như người thổ dân đầu tiên là nguyên thủ quốc gia. Sự thù hận dai dẳng với Fidel Castro cũng khiến ông thường xuyên tấn công một quốc trưởng khác, Hugo Chavez của Venezuela, với tất cả sự hậm hực căm ghét.

Ngược lại, có lẽ MVLl là người (ngoài nước Anh) đoạt giải Nobel duy nhất đã công khai thán phục bà cựu thủ tướng cực kỳ bảo thủ Margaret Thatcher. Gần đây hơn, ông rất âu yếm Silvio Berlusconi, ca ngợi "năng khiếu chính trị phi thường" của Il Cavaliere, "một caudillo dân chủ và không độc đoán như Mussolini", "tiếc thay không được đánh giá đúng mức"! MVLl cũng bầu Thủ tướng Đức Angela Merkel là "nguyên thủ Âu châu sáng suốt nhất" và, lạy Chúa, ông khen Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy là một "nhân vật đầy hấp lực" ("personnage charismatique"). Cũng may cho ông là vì ông phân phát các tán tụng rộng rãi như thế nên không biết phải gọi ông là nịnh thần của ai.

Công bằng mà nói, không chỉ có MVLl mới thất vọng về Cuba và vụ án Padilla cùng với các vụ án sặc mùi chủ nghĩa Stalin, các cuộc xâm lăng Tiệp Khắc và Hungary của Liên Xô cũng đã làm rất nhiều trí thức khắp nơi mất ảo tưởng về hiện thực chính trị xã hội chủ nghĩa. Vargas Llosa cũng không chỉ chĩa mũi dùi vào phía tả mà lên tiếng chống đối những áp bức và vi phạm nhân quyền của mọi chế độ độc đoán, tả như hữu, chẳng hạn viết thư ngỏ phản đối các chính quyền quân phiệt ở Peru và Argentina đàn áp và bắt bớ các văn nghệ sĩ, trí thức và nhà báo: Carta abierta al General Juan Velasco Alvarado, 22.3.1975 và Carta al General Jorge Rafael Videla, 22.10.1976 (Sables y Utopías – Visiones de América Latina, tuyển tập các bài báo và tiểu luận, 2009, trang 47 và 50). Gần đây hơn, Hugo Chavez thì cũng chẳng hay ho gì. Song, từ Sartre mà đi đến Sarkozy thì quả là ... hết nước nói!

Thật ra cũng phải đặt cuộc hành trình từ tả sang hữu này - đã khiến báo chí dùng đến các từ "engagement politique chaotique" (sự dấn thân chính trị hỗn loạn), "politisches Chamäleon" (con tắc kè chính trị, hay đổi màu) khi loan tin về MVLl vừa qua – trong một bối cảnh rộng hơn và cũng đưa chúng ta trở về với văn chương. Vì dẫu sao Vargas Llosa cũng là Nobel văn chương! Âu cũng là oan nghiệp, con người chính trị lớn tiếng và luôn luôn dưới ánh đèn màu dễ làm quên đi sự nghiệp văn chương, ngay cả trong các buổi phỏng vấn sau tin đoạt giải Nobel.

"El Boom Latino Americano" hay khi châu Mỹ La tinh nở rộ

Diễn tiến cuộc đời và sáng tác của Vargas Llosa gắn liền với một phong trào văn học của những năm 1960-70, khi các tác phẩm của một số nhà văn châu Mỹ La tinh được phổ biến rộng rãi ở châu Âu và trên thế giới. Phong trào được mệnh danh là Boom Latino Americano, những nhà văn tiêu biểu nhất là Julio Cortázar (Argentina), Carlos Fuentes (Mexico), Gabriel García Márquez và José Ortiz (Colombia), José Donoso (Chile) và Vargas Llosa. Họ đa số là những nhà văn trẻ, chịu ảnh hưởng của trường phái tân thời Âu Mỹ và phong trào Vanguardia (Tiên phong) của châu Mỹ La tinh, muốn phá bỏ các ước lệ cổ điển trong văn chương. Các tác phẩm của họ mang tính cách thử nghiệm nhưng cũng đầy màu sắc chính trị do tình hình chính trị lúc ấy. Như nhà phê bình Gerald Martin viết, có thể nói hai sự kiện nổi bật nhất của châu Mỹ La tinh trong thời kỳ ấy là cách mạng Cuba và ảnh hưởng lên châu Mỹ La tinh và thế giới thừ ba nói chung, và phong trào Boom Latino Americano, nở rộ và suy yếu cùng lúc với khi hình ảnh của cách mạng Cuba huy hoàng nhất và bắt đầu rạn nứt, từ 1959 đến 1971.

Hai thập niên 1960-1970 là những năm tháng sôi sục, chiến tranh Việt Nam đi vào cao điểm, sau cách mạng Cuba thành công năm 1959 là cuộc đổ bộ thất bại của Mỹ ở Playa Girón (Bay of Pigs) tháng 4.1961 nhằm lật đổ chính quyền Castro, và cuộc khủng hoảng tên lửa ở Cuba năm sau, một trong những sự kiện quan trọng của lịch sử thế giới, lúc ấy có thể biến cuộc chiến tranh lạnh giữa Mỹ và Liên Xô thành thế chiến. Trong suốt thời kỳ ấy, cai trị Argentina, Brasil, Chile, Paraguay, Peru và đa số các nước châu Mỹ La tinh là những chế độ độc tài quân phiệt. Ngày 11.9.1973, Tổng thống Salvador Allende của Đảng Xã hội vừa thắng cử đã bị lật đổ và phải tự sát, tướng Augusto Pinochet lên nắm quyền mở đầu cho một trong những giai đoạn đen tối nhất của lịch sử Chile. Các chế độ độc tài ở châu Mỹ La tinh, đa số được Mỹ hỗ trợ, hợp tác với nhau để đàn áp các trí thức, văn nghệ sĩ thiên tả hoặc chỉ đấu tranh cho dân chủ. Hàng chục nghìn người bị bắt, tra tấn, thủ tiêu, là những vết thương còn nhức nhối cho tới ngày nay.

Các nhà văn, nhà thơ châu Mỹ La tinh có truyền thống tham gia rất tích cực vào đời sống xã hội và chính trị. Trong những nước giáo dục còn ít phát triển, họ là những nhân sĩ được kính nể, và khi thông tin bị bao bít, kiểm duyệt, những tiểu thuyết của họ là công cụ đào sâu và truyền đạt những vấn đề của cả xã hội. Với phong trào Boom, các sáng tác của họ - và những vấn đề kinh tế, xã hội, chính trị của châu Mỹ La tinh - đến với giới độc giả năm châu, qua dịch thuật hoặc vì tác giả sống tại nước ngoài, có khi vì phải lưu vong.

Cuộc đời văn chương của Vargas Llosa cũng diễn tiến trong truyền thống và trào lưu ấy. Ông tham gia chính trị khi còn rất trẻ và đến với văn chương còn sớm hơn. Khi còn học trung học, mới 15 tuổi ông đã được nhận làm phóng viên tập sự, mỗi đêm theo chân các đội cảnh sát viết "tin cán chó" cho các báo địa phương. Từ đó, song song với việc học ông viết báo, viết bản tin cho đài truyền thanh, viết kịch và viết tiểu thuyết. Năm 1957, ông được học bổng đến Madrid theo học Đại học Complutense và sau đó sang Paris, tìm cách ở lại sinh sống. Từ nhỏ ông đã say mê văn chương Pháp, đọc Jules Verne, Alexandre Dumas và Victor Hugo trong nguyên tác. Tiền đi làm ở đài Radio Panamericana ở Lima, ông để dành mua dài hạn các tập san "Temps modernes" và "Lettres nouvelles". Theo ông kể lại, ảnh hưởng của Pháp ở châu Mỹ La tinh thời đó lớn lắm, tất cả những ai mơ trở thành nhà văn, hoạ sĩ hay nhạc sĩ đều mong mỏi được biết Paris. Đến Paris, MVLl mới nhận thức là mình thuộc châu Mỹ La tinh. Cho đến lúc ấy, ông chỉ nghĩ mình là người Peru. Tại Paris ông mới khám phá văn học châu mỹ La tinh và gặp gỡ những Julio Cortázar, Carlos Fuentes, Octavio Paz, Miguel Ángel Asturias. Và cũng nhờ nhà xuất bản Seix Barral ở Barcelona, bất chấp sự kiểm duyệt gắt gao của chính quyền Franco, phát hành cuốn La Ciudad y los Perros năm 1963 mà MVLl trở thành nhà văn nổi tiếng, sánh vai cùng các đàn anh trong phong trào Boom. Carlos Barral đã đóng vai trò quan trọng trong việc phổ biến các tác phẩm của các tác giả châu Mỹ La tinh ở châu Âu và MVLl đã tỏ lòng tri ân đến ông ngay sau khi được biết tin đoạt giải Nobel. Ông cũng nhắc đến công lao của bà Carmen Balcells, người đã giúp đỡ rất nhiều các tác giả của phong trào Boom.

Những sáng tác giai đoạn đầu của Vargas Llosa có tất cả những đặc tính văn phong của phong trào Boom: diễn tiến câu chuyện không theo thứ tự thời gian mà nhảy từ lúc này sang lúc khác, không chỉ tường thuật theo một góc nhìn mà dưới con mắt của nhiều nhân vật, qua nhiều tiếng nói phụ hoạ nhau, với ngôn ngữ bình dân, nhiều chơi chữ và chế chữ, thường xuyên kèm tiếng văng tục. Đây là ảnh hưởng của trường phái lập thể (cubism), thực tế xé lẻ thành nhiều mảnh khác nhau, méo mó dị dạng, chồng chất lên nhau, không còn có tuần tự trong thời gian và không gian. Tiểu thuyết nổi tiếng Conversación en la Catedral (1969) là một thí dụ tiêu biểu của lối hành văn này, với rất nhiều nhân vật, rất nhiều đối thoại, chuyện này xen kẽ chuyện kia, phải tập trung lắm mới theo dõi được câu chuyện. Đó cũng là một nguyên tắc của phong trào Boom: người đọc phải tích cực tham gia chứ không được thụ động, tác phẩm là công trình chung của người viết và người đọc. Khốn nỗi, cảm giác hỗn độn dễ có với phong cách này, dù là trong hội hoạ hay văn chương, lại càng làm người đọc vất vả hơn ở đây vì những tiếng lóng và tiếng địa phương, nhất là cho ai chỉ biết tiếng Tân Ban Nha "chính qui" là tiếng castellano. Hơn nữa, tiếng Tây Ban Nha cho phép dùng động từ không có chủ từ, nên nếu chỉ nhảy vài trang hay có khi vài đoạn thôi là không còn biết ai đang nói, đang kể cái gì nữa trong cái dòng chảy liên tục và dồn dập của chữ và chữ. Ngay cả độc giả châu Mỹ La tinh cũng than phiền là hoa mắt thì độc giả ở nơi khác có chịu thua cũng dễ tha thứ.

Một sự nghiệp văn chương đa dạng và phong phú

Sự nghiệp văn chương của Vargas Llosa cũng là một dòng chảy liên tục và phong phú, không hỗn độn như bức tranh lập thể nhưng cũng rất đa dạng. Danh mục các tác phẩm của ông cho tới nay hơn 60 quyển, đủ mọi thể loại : tiểu thuyết, kịch, tiểu luận, bài báo, biên khảo, phê bình văn học, v.v. Sách của ông đã được dịch ra hơn 30 thứ tiếng, kể cả các tiếng Hoa, Do Thái và Ả Rập. Quyển La tía Julia y el Escribidor (1977), tự truyện pha lẫn hư cấu về cuộc hôn nhân, khi MVLl mới 19 tuổi, với bà Julia Urquidi Illanes, em vợ của cậu và hơn ông 13 tuổi, đã được quay thành phim (Tune in Tomorrow, 1989) với kịch bản do nhà văn Anh nổi tiếng William Boyd cải biên và các diễn viên Keanu Reeves trong vai Martin Loader/Vargas Llosa, Barbara Hershey (Aunt Julia), và Peter Falk (Pedro Carmichael/Pedro Camacho).

Trong cái sản lượng đáng kể ấy, những tác phẩm "đã vẽ lên hoạ đồ của các cấu trúc quyền lực", theo lời của Viện hàn lâm Thuỵ Điển, là những tiểu thuyết viết về những chế độ độc tài áp bức như Conversación en la Catedral, La fiesta del Chivo (2000).

Conversación en la Catedral vẽ lên bức tranh trầm luân của xã hội Peru trong tám năm trị vì của chế độ độc tài Odría. La fiesta del Chivo kể lại giai đoạn cuối đời của Rafael Leonidas Trujillo, nhà độc tài đã cai trị nước Cộng Hoà Dominica trong hơn 30 năm trước khi bị ám sát năm 1961, số phận bi thảm của một dân tộc sống trong khiếp sợ và những thủ đoạn dã man của một chế độ gia đình trị dùng mọi cách để bảo vệ quyền lực của mình. MVLl cũng phân tích ở đây một ý tưởng ông hay nêu lên: những chế độ độc tài không phải là thiên tai trên trời rơi xuống, mà xuất hiện và tồn tại với sự đồng loã của nhiều người, thậm chí sự tiếp tay của chính các nạn nhân, do sự mê hoặc của dân chúng trước một vị "anh hùng" hay "cứu tinh dân tộc".

Trong không khí nặng nề, lắm khi ngột ngạt, của những tác phẩm này vẫn có đây đó vài nét hài hước, có duyên. Trong những năm về sau, Vargas Llosa khai thác tính trào phúng này nhiều hơn trong những tác phẩm như Pantaléon y las Visitadoras (1973), chuyện một sĩ quan được giao nhiệm vụ thiết lập, trong vòng bí mật tuyệt đối, một "Sở mãi dâm" phục vụ quân đội. Đại uý Pantaléon Pantoja thi hành sứ mệnh kỳ lạ này một cách máy móc và đần độn đến nỗi đưa cả vụ việc vào một tình huống dở khóc dở cười. MVLl mổ xẻ sự tranh cãi muôn thuở về sự thật và dối trá, nhu cầu và đạo đức, và những hậu quả nguy hại của sự thi hành bổn phận một cách tuyệt đối.

Vargas Llosa cũng viết nhiều tác phẩm rất uyên bác, dù là tiểu thuyết hoá, về cuộc đời và tác phẩm của những nhà văn ông ngưỡng mộ như La Orgía perpetua : Flaubert y "Madame Bovary" (1975), La Tentación de lo Imposible (2008) viết về Victor Hugo. García Márquez : Historia de un Deicidio, viết năm 1971 trước khi MVLl đoạn tuyệt với Gabo được coi như một biên khảo nổi bật về nhà văn này. Công bằng mà nói, MVLl không xét lại những gì đã viết trong đó và đồng ý cho in lại trong một tuyển tập về Gabo, tuy ông vẫn khăng khăng không chịu cho dịch sang tiếng khác. Gần đây hơn, El Paráiso en la otra Esquina (2003) nói về cuộc đời của Flora Tristan và Paul Gauguin, cháu ngoại của bà, và những khát vọng không toại nguyện của hai con người sống cách nhau 100 năm nhưng cùng đi tìm một thiên đàng.

Một chủ đề khác hiện diện trong tất cả các tác phẩm của MVLl là bản năng tính dục, cái yếu tố mãnh liệt của sự sống. Quan hệ tính dục được miêu tả rất chi tiết, tỉ mỉ trong các tiểu thuyết có chuyên đề này như Travesuras de la Niña mala hay Elogio de la Madrastra đã đành, nhưng cũng chiếm chỗ không nhỏ trong các tác phẩm về những đề tài "nghiêm trang" hơn như Conversación en la Catedral, La fiesta del Chivo, hoặc El Paráiso en la otra Esquina. Trong La tentación de lo Imposible ông dành nhiều trang để phân tích đời sống tình dục của Victor Hugo. Và câu chửi thề MVLl không ngần ngại dùng trong trong các tiểu thuyết và cả những bài báo hay tiểu luận là joder (đéo).

Sự ám ảnh về tính dục đi liền với một ý tưởng cốt lõi của MVLl: sức sống của bản năng nơi cá nhân quay cuồng giữa lịch sử và chống chọi với những hoàn cảnh tối tăm. Cái mà Viện hàn lâm Thuỵ Điển gọi là "sự kháng cự, nổi loạn và thất thế của cá nhân". Trong tất cả các tiểu thuyết của Vargas Llosa đều có những nhân vật khao khát tự do, tự do tư tưởng, chính trị hoặc sáng tác, hay chỉ tự do sống theo ý mình. Trong Conversación en la Catedral, những cá nhân không thoát khỏi thân phận trôi nổi khi xã hội chìm đắm trong suy đồi.

Sự nổi loạn đầu tiên là của cá nhân Vargas Llosa và đối với cha, một người ông gặp lần đầu năm 10 tuổi sau khi vẫn được gia đình bảo là mình mồ côi cha. Ông Ernesto Vargas nghiêm khắc và bảo thủ, khi bắt gặp con trai làm thơ thì bắt vào học trường quân đội, để học tập kỷ luật và chừa cái mộng làm thi sĩ, "cái nghề chỉ tổ chết đói và của toàn những anh lại cái". Thời gian ở trường Leoncio Prado là "xuống địa ngục" và sự kỷ luật sắt đá với những biện pháp trừng phạt tàn nhẫn ghi lại trong La Ciudad y los Perros, tác phẩm làm MVLl nổi tiếng, là gốc rễ của sự chống đối quyết liệt của ông từ đó đối với mọi hình thức áp chế của quyền lực, dù là trên một cá nhân hay toàn xã hội. Ý chí tự do và đấu tranh chống mọi bạo lực, chuyên quyền độc đoán trở thành trọng tâm của cuộc đời và chủ đề quán xuyến trong sáng tác.

Do đó chủ nghĩa tự do của MVLl đầu tiên và trên hết là tự do của cá nhân, bất kể là trên phương diện gì, chính trị, kinh tế, xã hội hay văn hoá. Bình luận quyển La Guerra del Fin del Mundo (1981) kể lại sự nổi dậy của những kẻ bần cùng ở Bahia, phiá Bắc của Brasil, dưới sự lãnh đạo của một giáo chủ vào thế kỷ XIX, ông nói: "Chủ đề là những người cuồng tín, và những ai tin rằng có nhiệm vụ dẫn dắt mọi người khác đến một xã hội hay chính thể không tưởng trên trái đất đều là cuồng tín. Không hề có cái gọi là hạnh phúc tập thể. Những kỳ vọng vào một thiên đàng trên trái đất đều chỉ mang lại tai hoạ và độc đoán." (Trao đổi với phóng viên New York Times, tháng 11.1989) Đây là tác phẩm nói lên mạnh mẽ nhất sự đoạn tuyệt của MVLl với mọi lý tưởng cách mạng. Đối với ông chỉ có một cuộc "cách mạng" đáng nói là phong trào hippy của những năm 1970, tuy chỉ xoay quanh cá nhân nhưng lại lan ra trên thế giới, và ông coi đấy mới là một "chủ nghĩa quốc tế" thực thụ. (Trao đổi với phóng viên phụ san Babelia của báo El País, tháng 5.2006) Những khái niệm phức tạp như cách mạng và chủ nghĩa quốc tế mà bị giáng cấp xuống chỉ còn là phong trào hippy thì quả là lý luận thô thiển nhưng qua đó cũng thấy chủ nghĩa cá nhân nơi MVLl cực đoan đến mức nào.

MVLl ngả theo chủ nghĩa tự do trong kinh tế sau khi đọc Friedrich Hayek và được thuyết phục là để bảo vệ tự do cá nhân phải bảo vệ tự do kinh doanh và cơ chế thị trường. Từ đó ông không ngừng quảng bá những quan điểm của chủ nghĩa này, dành cho nó một phần không nhỏ của những hoạt động viết lách và dấn thân.

Một trí thức dấn thân

Như rất nhiều nhà văn khác, Vargas Llosa quan niệm văn chương phải nằm trong cuộc sống. Nhà văn không thể chỉ sống trong tháp ngà mà phải lăn lộn với cuộc đời. Ông bắt đầu là nhà báo trước khi viết văn và vẫn tiếp tục viết báo. Ông thường xuyên cộng tác với báo El País, mục "Piedra de Toque" (Đá thử vàng) trong đó ông bàn luận về đủ mọi vấn đề, từ văn chương đến chính trị, tình hình Trung Đông đến tệ hại của thuốc lá. Ông cũng rất siêng gửi đăng bài ở các báo khác, không ngừng cho ý kiến về mọi việc. Nhưng cao điểm của sự dấn thân, theo kiểu của MVLl, là một sự kiện quan trọng trong cuộc đời ông: tham gia chính trường và ra ứng cử tổng thống tại Peru năm 1990.

Phải nhắc lại ở đây bối cảnh của Peru lúc ấy. Năm 1985, lần đầu tiên đảng trung tả Alianza Popular Revolucionaria Americana (APRA), thành lập năm 1924, lên nắm chính quyền ở Lima với sự thắng cử của Alan García vào ghế tổng thống. Với số tuổi 36 và cái mã đẹp trai, Alan García được mệnh danh là "Kennedy của châu Mỹ La tinh" và là vị nguyên thủ trẻ nhất của cả vùng lúc ấy. Song, không những ông ta không đáp ứng những kỳ vọng ban đầu mà còn để lại một tình hình hết sức bi đát sau nhiệm kỳ: kinh tế xuống dốc trầm trọng, lạm phát phi mã lên đến 7 649% năm 1990 và đạt con số khủng khiếp 2 200 200% cộng lại trên 5 năm, tỷ lệ người nghèo tăng vọt từ 41, 6% năm 1985 lên 55% năm 1990. Kinh tế nguy kịch, các căng thẳng xã hội ngày càng gay gắt cũng góp phần củng cố nhóm bạo loạn mao-ít Sendero Luminoso, hoành hành ở Peru từ năm 1980. Những hoạt động khủng bố (đặt bom, phá hoại, ám sát) của nhóm này trở thành cả một cuộc nội chiến, giải pháp quân sự của chính quyền García không những thất bại, không dẹp nổi nhóm bạo loạn mà còn vi phạm nhân quyền trầm trọng với các vụ thảm sát nông dân. Theo một điều tra chính thức, có khoảng 1 600 người đã mất tích trong 5 năm García lãnh đạo Peru.

Trước tình hình ấy, Vargas Llosa coi quyết định tham chính như một bổn phận của lương tâm. Trước đó, ông đã thành lập Movimiento Libertad (Phong trào Tự do) và chống đối thành công sắc lệnh quốc hữu hoá các ngân hàng của Tổng thống García. Giới bảo thủ ở Peru thấy ở MVLl người có thể đưa họ trở lại nắm chính quyền, bản thân ông e ngại tình hình kinh tế và cuộc nội chiến có thể đẩy Peru đến phải lựa chọn giữa chế độ quân phiệt hoặc một chính quyền mác-xít, cả hai đều phi dân chủ theo ông. MVLl nhảy ra tranh cử dưới lá cờ của một liên minh hỗn tạp, đặt tên là Frente Democrático (FREDEMO), gồm Movimiento Libertad và các đảng trung hữu như Partido Acción Popular và Partido Popular Cristiano. Vòng đầu ông về nhất với 27,61% số phiếu nhưng lại thua ở vòng nhì trước một ứng cử viên lúc ấy hầu như vô danh, Alberto Fujimori.

Trong những lý do ông thất cử, đầu tiên phải nói đến chương trình cai trị ông đưa ra với những biện pháp thắt lưng buộc bụng triệt để khiến người nghèo lo sợ: tư hữu hoá, kinh tế thị trường, tự do thương mại và phát tán sở hữu tài sản. Con người và hình ảnh của ông trong công chúng cũng đóng vai trò không nhỏ. "Ứng cử viên không ăn bốc", "thằng cha viết tục tĩu", "el Español" là những cái tên gán cho ông, cho thấy khoảng cách giữa ông và một số đông dân chúng Peru, giữa con người thích tỏ ra lịch lãm đài các, hãnh diện là công dân thế giới, đa văn hoá, và những thổ dân lam lũ chôn chân ở làng mạc, chỉ nói tiếng quechua và còn mang nặng trong trí ức cha ông truyền lại hình ảnh người Tây Ban Nha như kẻ từ xa xôi đến xâm lăng, cướp bóc và đô hộ mình. Đối với tầng lớp da trắng, hậu duệ của các conquistadores ngày xưa hay những người di dân từ châu Âu sau các thế chiến, sùng đạo và bảo thủ, việc ông công nhận không còn lòng tin và những đoạn văn gợi dục trong sách ông được các ứng củ viên đối thủ lôi ra đọc ra rả suốt cuộc vận động bầu cử cũng làm ông mất nhiều phiếu.

Sự thất bại làm Vargas Llosa rất cay cú, ông bỏ về Tây Ban Nha và, thất vọng với quê hương, sát lại gần "mẫu quốc" hơn nữa: lấy quốc tịch Tây Ban Nha, được bầu vào Viện hàn lâm Tây ban Nha, sùng bái Tây Ban Nha xem như ưu việt so với tất cả mọi văn hoá bản địa của châu Mỹ La tinh. Đi xa hơn nữa, ông tham gia trường phái dân tộc chủ nghĩa cực đoan nhất của Tây Ban Nha, chống đối đến cùng khái niệm đa sinh ngữ trong một nước, bài bác tất cả những tiếng địa phương như vasco, catalán hoặc galiciano, và coi castellano, tiếng của vùng Castilla, cái nôi lịch sử của Tây Ban Nha, là ngôn ngữ chuẩn duy nhất của cả nước và nền văn hoá duy nhất có giá trị. Điều này càng mỉa mai khi cùng lúc MVLl qui chủ nghĩa bản địa là chủ nghĩa dân tộc và kỳ thị chủng tộc.

Tư duy ngôn ngữ này cũng thể hiện qua văn phong trong tác phẩm của ông. Những sáng tác đầu tay như Los Cachorros (1967) đầy rẫy tiếng địa phương, người không sống ở châu Mỹ La tinh đọc khá mệt. Mười năm sau, La tía Julia y el Escribidor (1977) vẫn còn tiếng peruano nhưng đã ít hơn, và trong tiểu thuyết mới nhất Travesuras de la Niña mala (2006), văn của MVLl hoàn toàn là castellano chỉ còn loáng thoáng vài âm hưởng châu Mỹ La tinh đó đây khi nhắc lại bối cảnh Peru. Chúng ta có thể so sánh cách MVLl miêu tả thân thể người phụ nữ, chẳng hạn, trong hai tác phẩm cách nhau 37 năm.

Một cô gái sáng dậy đi tắm: "como siempre estuvo midiendo el agua de la ducha con el pie un buen rato y acabó entrando a poquitos; se jabonó sonriendo, acordándose de la señora : las patitas, las tetitas, el potito." ("như thường lệ đưa chân thử độ nóng của nước từ vòi hoa sen một lúc lâu rồi mới từ từ bước vào; xoa xà bông, tủm tỉm nhớ lại bà chủ: hai cái cẳng, hai cái tí, cái đít.") (Conversación en la Catedral, 1969, trang 297). Thay vì dùng các chữ "chuẩn" của tiếng castellano như piernas (đùi), senos hay pecho (vú, ngực), nalgas (mông), Vargas Llosa dùng các từ patas, tetas và poto của ngôn ngữ bình dân phổ biến ở châu Mỹ La tinh, lại còn gắn thêm tiếp tố thành patitas, tetitas và potito, tạo ra âm điệu dí dỏm linh động, như tiếng trẻ con nói bi bô. Chỉ có thế nhưng rất gợi hình.

Và một chàng trai lần đầu tiên được làm tình với cô gái đã đeo đuổi nhiều năm: "Era muy delgada, de miembros bien proporcionados, con una cintura tan estrecha que, me pareció, yo hubiera podido ceñirla con mis dos manos. Bajo la pequeña mancha de vellos en el pubis, la piel lucía más clara que en el resto de su cuerpo. Su piel, olivácea, de reminiscencias orientales, era suave y fresca" ("Nàng rất mảnh mai, chân tay cân đối, và cái eo nhỏ đến mức tôi tưởng có thể ôm gọn trong hai bàn tay. Dưới đám lông măng nhỏ của vùng mu, làn da sáng hơn phần còn lại của cơ thể. Da nàng ngăm đen, gợi nhớ miền Đông, mịn và mát") (Travesuras de la Niña mala, 2006, trang 41). Mấy câu này sao mà như trích từ báo cáo của một bác sĩ khám nghiệm tử thi hơn là những gì diễn tả qua con mắt si tình (và đầy dục vọng!) của một chàng trai! Cái "gợi nhớ miền Đông" cũng không đủ gợi cảm để cứu vãn cái tẻ lạnh khô khan của giọng văn đạo mạo này. Đâu rồi những tetitas và potito ?

Tất nhiên văn phong cũng thay đổi theo con người sau mấy chục năm, và Travesuras de la Niña mala là một tiểu thuyết khá hay, dễ đọc cho người ngoài châu Mỹ La tinh và điều đó thì không ai phàn nàn. Song, sự so sánh trên cho thấy một diễn tiến đáng để ý nơi nhà văn.

Đi vào lịch sử văn học

Sau khi MVLl đã đạt được cái vinh dự ông coi là tột đỉnh và hằng mong đợi, ở tuổi 74, còn có thể có diễn tiến nào khác nơi ông từ nay ? Trả lời các phóng viên, ông nói sẽ không có thay đổi gì cả đối với ông. Những người không ưa ông sẽ tiếp tục chỉ trích, ông sẽ tiếp tục viết, "viết đến khi chết", và tiếp tục lên tiếng, bảo vệ các quan điểm của mình. Dù không đoạt giải ông cũng đã đi vào lịch sử văn học. Nhưng với hình ảnh nào? Đã từ lâu, MVLl đóng khung trong cái áo gấm của Viện hàn lâm, bệ vệ ngả lưng trên danh vọng và tiền tài. Và giải Nobel sẽ chỉ làm ông càng tin là mình có lý và phán quyết một cách chắc nịch hơn nữa về đủ mọi đề tài. Trong lời nói đầu cho một lần tái bản quyển Conversación en la Catedral, ông viết, năm 1998:

"Từ 1948 đến 1956, cai trị Peru là một chế độ độc tài quân phiệt do tướng Manuel Apolinario Odría cầm đầu. Trong tám năm ấy, thế hệ chúng tôi lớn lên, từ trẻ thơ sang thiếu niên, rồi trưởng thành trong một xã hội bị kìm hãm, mọi tổ chức chính trị và sinh hoạt công dân bị cấm đoán, báo chí bị kiểm duyệt, vô số tù nhân chính trị, và hàng trăm người phải lưu vong. Trầm trọng hơn cả những tội ác và bạo tàn không hề bị xử phạt của chế độ là sự thối nát từ trung tâm quyền lực lan ra mọi lĩnh vực và thể chế, làm băng hoại tất cả cuộc sống.

Cái không khí yếm thế, thờ ơ và suy đồi đạo đức của Peru những năm ấy là chất liệu của tác phẩm này, vẽ lên, với sự tự do của hư cấu, bức tranh chính trị và xã hội của những ngày tháng đen tối ấy. Tôi bắt đầu viết ở Paris, mười năm sau khi đã sống qua thời kỳ đó, trong lúc đọc Tolstoi, Balzac, Flaubert và viết báo để mưu sinh. Tôi viết tiếp ở Lima, trước tuyết rơi ở Pullman (Washington), trong một con hẻm ở Valle del Canguro, ở Luân Đôn – giữa những buổi dạy văn ở Queen Mary's College và King's College -, và hoàn tất tại Puerto Rico, năm 1969, sau khi đã sửa đi sửa lại nhiều lần. Không tác phẩm nào đã làm tôi vất vả bằng, vì thế, nếu phải chạy cháy chỉ một quyển trong những gì những tôi đã viết, tôi sẽ cứu quyển này."(Conversación en la Catedral, Prólogo, trang 7).

Ngoài mấy nét quen thuộc - thù ghét áp bức và độc tài bạo lực, sống đa xứ -, đoạn văn trên còn cho thấy một khía cạnh khác của con người Vargas Llosa: kiêu ngạo về sự đa văn hoá và danh tiếng của mình. Nhắc đến Luân Đôn, ông nêu lên, có vẻ bâng quơ nhưng lại làm nổi bật giữa hai gạch nối, tên hai đại học lừng lẫy. Cũng thế, được phỏng vấn sau tin đoạt giải Nobel, ông tuyên bố rất ngạc nhiên và "hoàn toàn bất ngờ", câu trả lời khiêm tốn bắt buộc của người được vinh danh. Song, như một phóng viên của báo Le Monde ranh mãnh ghi lại, khi được hỏi sao lại bất ngờ sau bao nhiêu năm được nhắc nhở như một nobélisable mỗi độ thu về, ông thốt ra, với sự thật thà của người chưa kịp nhuần nhuyễn lời phát biểu của mình: "Cela faisait des années que je n'y croyais plus! (Từ nhiều năm nay tôi chẳng còn hi vọng gì nữa !)". Một giai thoại khác cũng cho thấy giải Nobel (và danh giá nói chung) quan trọng đối với ông thế nào. Trong chuyến đi Iraq năm 2003, đoàn xe của ông và các ký giả khác bị chặn lại ở biên giới Jordanie. MVLl hạch hỏi viên sĩ quan: "Ông có biết tôi là ai không? Đã ba lần tôi được đề cử vào vòng chót giải Nobel đấy". Ông trung tá trả lời: "Nhưng ông vẫn có đoạt giải ấy đâu. Không sao, chúng tôi vẫn có cách thu xếp cho một người như ông, dù không trúng giải." Nhờ các "thu xếp" này mà cả đoàn phải đợi thêm không biết bao nhiêu tiếng đồng hồ.

Nếu văn là người, như vẫn hay nghe nói, thì có thể yêu văn mà không mến người ? Có lẽ khó. Yêu ghét tất nhiên là chuyện chủ quan, nếu xấu đẹp là tuỳ theo con mắt của mỗi người, thì nhận thức cái hay cái đẹp, ưa thích hay không trong văn chương lại càng bị chi phối hơn nữa bởi tất cả những gì làm nên hành trang tâm lý và tư duy của người đọc. Mỗi cuốn sách là nơi gặp gỡ của hai thế giới, hai tâm tư, của người viết và của người đọc, để tác phẩm có thể lưu lại sự rung động, một tiếng vang vọng nơi người đọc tất nhiên phải có một sự đồng cảm nào đó. Đây là đầu đề tranh cãi muôn thuở, như câu hỏi có thể vừa thích văn của Louis-Ferdinand Céline vừa lên án thái độ chính trị và bài Do Thái của ông? Câu trả lời tuỳ theo quan điểm và lương tâm mỗi người, song hiển nhiên là người đọc vẫn thoải mái hơn nhiều nếu có thể phục cả con người lẫn câu văn, khi cái nết đi đôi với cái tài.

Trong trường hợp Vargas Llosa, lại càng khó bỏ qua yếu tố con người của tác giả, một khi ông đã đặt cá nhân vào trung tâm tư duy và sáng tác của mình. Vì ông không ngừng nói lên các quan điểm xã hội, chính trị của ông, cũng không thể trách người đọc đánh giá ông và cảm nhận văn chương của ông qua lăng kính ấy, dưới ảnh hưởng của những quan điểm của chính mình.

Do đó kết luận là đây : nếu ý nghĩa của giải Nobel là vinh danh một tên tuổi lớn của văn đàn thế giới, có tài năng, có những tác phẩm được ưa thích, đóng góp cho văn học thế giới và thể hiện một lý tưởng nào đó, thì Vargas Llosa xứng đáng. Nhưng coi đó, như Tổng thống Peru Alan García3, là sửa sai một bất công lâu nay thì điều này còn phải xem xét. Và nếu hiểu bất công đó còn có nghĩa là MVLl phải đợi đến năm 74 tuổi mới được vinh danh, trong khi "đối thủ" của ông, Gabriel García Márquez đã đoạt giải Nobel ở tuổi 55, cách đây đã 28 năm, thì lại càng không đúng tí nào. Vì điểm sơ qua phản ứng của độc giả bốn phương, đặc biệt ở châu Mỹ La tinh, ngay cả trong những người chia vui với MVLl không ít người vẫn đánh giá ông thấp hơn những nhà văn khác như Alejo Carpentier, Carlos Fuentes, Octavio Paz và nhất là Gabriel García Márquez. Quả vậy, ngay cả những tác phẩm được ca tụng nhất của MVLl vẫn không có cái sức quyến rũ kỳ diệu của mọi tiểu thuyết của Gabo, đâu có cái ma lực của Cien Años de Soledad hớp hồn người đọc đến quên cả trời đất, quên cả là đã nằm mấy tiếng đồng hồ trong bồn tắm nước đã lạnh tanh, đến khi gấp sách lại mới giật mình run cầm cập để rồi bị cảm ho cả tuần sau!

Vargas Llosa hay nói "Văn chương là lửa", và trong buổi phỏng vấn của báo El País tháng 8 năm nay về tác phẩm El Sueño del Celta sắp ra của ông, trả lời câu hỏi không thể tránh về khả năng đoạt giải Nobel sắp đến, ông nói: "Nghĩ ngợi về giải Nobel chỉ hại cho văn phong, dù là đã viết từ lâu hay không." Theo ông, một số nhà văn sau khi được vinh danh có khuynh hướng trở thành lăng tẩm của chính mình, mất hết nhiệt huyết, không còn lên tiếng. "Tôi sẽ cảm thấy rất bất hạnh nếu không còn khả năng làm việc. Với thời gian, tài năng có thể mai một, tôi e thế, nhưng vẫn phải tiếp tục tỉnh táo và giữ vững óc phê phán. Mất đầu óc là căn bệnh của nhiều nhà văn. Có khác gì biến thành pho tượng sống." Và ông khẳng định sau khi được giải Nobel: "Tôi là nhà văn và mong rằng sẽ được nhớ đến, nếu được nhớ đến, qua những gì tôi viết." Giữ nguyên tỉnh táo và óc phê phán là điều ai chả đồng ý và chúng ta chúc MVLl được như vậy, nhưng khó mà nghĩ rằng hậu thế sẽ chỉ đánh giá ông qua những gì ông viết, nhất là khi một phần lớn những gì ông viết là để diễn đạt các quan điểm của ông. Vì đối với Mario Vargas Llosa cũng như mọi nhà văn, nhà thơ khác, làm sao có thể tách rời con người và nhà văn, sáng tác và cuộc đời ?

Đỗ Tuyết Khanh
22.10.2010

Danh mục các tác phẩm

Những tác phẩm nổi tiếng nhất được ghi bằng chữ đậm.

- Los Jefes, 1959 - The Cubs and Other Stories - Les caïds

- La Ciudad y los Perros, 1963 - The Time of the Hero - La ville et les chiens

- La Casa verde, 1966 - The Green House - La maison verte

- Los Cachorros, 1967 - Les chiots

- La Novela, 1968

- La Novela en América Latina : Diálogo [entre Gabriel García Márquez y Mario Vargas Llosa] , 1968

- Conversación en la Catedral, 1969 - Conversation in the Cathedral - Conversation à la cathédrale

- Los Cachorros; El Desafío, 1970

- Literatura en la Revolución y Revolución en la Literatura / por Oscar Collazos, Julio Cortázar y Mario Vargas Llosa , 1970

- García Márquez : Historia de un Deicidio, 1971

- La Historia secreta de una Novela, 1971

- El Combate imaginario : Las Cartas de Batalla de Joanot Martorell / Martín de Riquer, Mario Vargas Llosa, 1972

- García Márquez y la Problemática de la Novela / Ángel Rama, Mario Vargas Llosa, 1973

- Pantaleón y las Visitadoras, 1973 - Captain Pantoja and the Special Service - Pantaleón et les visiteuses

- La Orgía perpetua : Flaubert y "Madame Bovary", 1975 - The Perpetual Orgy : Flaubert and Madame Bovary - L'orgie perpétuelle : Flaubert et "Madame Bovary"

- La Tía Julia y el Escribidor, 1977 - Aunt Julia and the Scriptwriter - La tante Julia et le scribouillard

- José María Arguedas, entre sapos y halcones, 1978

- La Utopía arcaica, 1978

- Entre Sartre y Camus, 1981

- La Guerra del Fin del Mundo, 1981 - The War of the End of the World - La guerre de la fin du monde

- La Señorita de Tacna : pieza en dos actos, 1981- La demoiselle de Tacna : pièce en 2 actes

- Contra Viento y Marea : (1962-1982), 1983

- Kathie y el Hipopótamo : Comedia en dos actos, 1983 - Kathie et l'hippopotame : comédie en deux actes ; suivi de La chunga : comédie en deux actes

- La Cultura de la Libertad, la libertad de la cultura, 1985

- Historia de Mayta, 1985 - The Real Life of Alejandro Mayta - Histoire de Mayta

- La Chunga, 1986

- Contra Viento y Marea. – 1. ed. en 2 vol , 1986. – 2 vol. – Contenido: 1. 1962-1972 ; 2. 1972-1983 - Contre vents et marées

- ¿Quién mató a Palomino Molero? , 1986 - Who killed Palomino Molero? Qui a tué Palomino Molero ?

- El Hablador, 1987 - The Storyteller - L'homme qui parle

- Elogio de la Madrastra, 1988 - In Praise of the Stepmother - Eloge de la marâtre

- Contra Viento y Marea : (1964-1988), 1990

- El Debate, 1990

- La Verdad de las Mentiras, 1990 - La vérité par le mensonge : essais sur la littérature

- Carta de Batalla por Tirant lo Blanc, 1991 - En selle avec "Tirant le Blanc"

- Lituma en los Andes, 1993 - Death in the Andes - Lituma dans les Andes

- El Loco de los Balcones : Teatro, 1993 - Le fou des balcons

- El Pez en el Agua : Memorias, 1993 - A Fish in the Water : a Memoir - Le poisson dans l'eau : mémoires

- Desafíos a la Libertad, 1994- Les enjeux de la liberté

- Ojos bonitos, Cuadros feos, 1996 - Jolis yeux, vilains tableaux

- La Utopía arcaica : José María Arguedas y las ficciones del indigenismo, 1996 -L'utopie archaïque : José Maria Arguedas et les fictions de l'indigénisme

- Cartas a un joven Novelista, 1997 - Letters to a Young Novelist - Lettres à un jeune romancier

- Los Cuadernos de Don Rigoberto, 1997 - The Notebooks of Don Rigoberto - Les cahiers de don Rigoberto

- Una Historia no oficial, 1997

- Obra reunida : narrativa breve, 1999

- La fiesta del chivo, 2000 - The Feast of the Goat - La fête au bouc

- Bases para una Interpretación de Rubén Darío : Tesis universitaria, 1958 / edición y prólogo de Américo Mudarra Montoya, 2001

- El Lenguaje de la Pasión, 2001 - The Language of Passion - Le langage de la passion: chroniques de la fin du siècle

- Literatura y Política, 2001

- Diario de Irak, 2003

- Escritos políticos y morales, Perú: (1954-1965), 2003

- El Paraíso en la otra Esquina, 2003 - The Way to Paradise - Le paradis - un peu plus loin

- La Tentación de lo Imposible: Victor Hugo y Los miserables, 2004 - The Temptation of the Impossible : Victor Hugo and Les misérables - La tentation de l'impossible

- Ensayos literarios, 2005

- Diccionario del Amante de América Latina, 2006 - Dictionnaire amoureux de l'Amérique latine

- Israel/Palestina : Paz o Guerra santa, 2006

- Obra reunida : teatro, 2006

- Travesuras de la Niña mala, 2006 - The Bad Girl - Tours et détours de la vilaine fille

- Odiseo y Penélope, 2007

- Al pie del Támesis, 2008

- El Viaje a la ficción, 2008

- Sables y Utopías : Visiones de América Latina, 2009

- Las Mil Noches y una Noche, 2009

- El Sueño del Celta, 2010

1 "for his cartography of structures of power and his trenchant images of the individual’s resistance, revolt, and defeat".

2 Tựa các bản dịch Anh và Pháp trong danh mục các tác phẩm, ở cuối bài.

3 Alan García đã tái cử tổng thống Peru tháng 6.2006 và bây giờ cũng nhiệt tình không kém với chủ nghĩa tự do, khiến MVLl rất hể hả. Hai đối thủ của 20 năm trước đây bây giờ rất là ưu ái với nhau.

Chính khách và lòng dân

2010-10-25T13:47:00.003+07:00

GS.Tương Lai
Hà Nội ngàn năm

Quý Khang Tử hỏi Khổng Tử về chính trị. Khổng Tử đáp: “Chính dã, chính dã. Tử suất dĩ chính, thục cảm bất chính?”. Chính trị là chính đính. Ông lãnh đạo dân một cách chính đính thì ai dám không chính đính. Nhưng, thế nào là chính đính? Nói kỹ e dài dòng, xin lại dẫn Khổng Tử cho gọn và súc tích, lại khá cập nhật.

Vua Ai Công hỏi Khổng Tử: "Làm thế nào thì dân phục tòng". Khổng Tử đáp: "Cử trực thố chư uổng, tắc dân phục. Cử uổng thố chư trực, tắc dân bất phục", đề cử người ngay thẳng lên trên hạng cong queo thì dân phục tòng, đề cử người cong queo lên trên người ngay thẳng thì dân không phục tòng. Còn có thể hiểu câu này là “dùng người ngay thẳng, bỏ hết những người cong queo” vì chữ thố có nghĩa là bỏ, chữ chư là hết thảy. Lấy điều dân tin phục là điểm quy chiếu của sự xét đoán phẩm hạnh và tài năng của chính khách, vì theo Khổng Tử, có được sự tin phục ấy thì sẽ có tất cả. Trả lời Tử Cống về phép trị dân, ông nói ba điều: "Túc thực, túc binh, dân tín" lương thực cho đủ, binh bị cho đủ, dân tin chính quyền. Tử Cống hỏi nếu bất đắc dĩ phải bỏ một, thì bỏ điều nào trước, đáp “bỏ binh bị”, lại hỏi trong hai điều còn lại, nếu bất đắc dĩ phải bỏ một nữa thì thì bỏ điều nào trước? Đáp: Bỏ lương thực, “tự cổ giai hữu tử, dân vô tín bất lạm”, từ xưa vẫn có người chết, nếu dân không tin chính quyền thì chính quyền đó phải đổ. Xem ra, điểm quy chiếu đó là đúng, từ thời cổ đại của Khổng Tử cho đến thời đại của mạng intemet nối mạng toàn cầu hôm nay vẫn vậy, đó là quy luật muôn đời.

Chu Văn An là người “đáng được coi là ông tổ của các nhà Nho nước Việt mà thờ vào Văn Miếu”, nơi thờ Khổng Tử, như lời bình của sử gia Ngô Sĩ Liên. Trong “Kiến văn tiểu lục”, Lê Quý Đôn cũng viết rằng: “Đấy là bậc thanh cao nhất” từng dâng "thất trảm sớ" đòi chém bảy tên nịnh thần không được trả lời, ông lui về dạy học. Sau này Trần Dụ Tông có ý định đem chính sự trao cho ông, thấy thế lực gian thần vẫn thao túng vua, ông không nhận. Đại việt sử ký toàn thư quyển VII, Kỷ nhà Trần chép: Hiến từ Thái hoàng hậu bảo với vua “Ông ta là người không thể bắt làm tôi được, ta sai bảo thế nào được ông ta”. Bà mẹ vua xem ra hiểu lẽ đời hơn vua. Năm trăm năm sau, kẻ sĩ cự phách của Hà Nội là Cao Bá Quát trong thư gửi bạn về trị nhậm ở huyện Thường Tín, quê của Chu Văn An và Nguyễn Trãi có đoạn thật bi tráng cảm thương, tưởng cũng nên chép ra đây chắc cũng gợi lên được chút gì để suy ngẫm: “Tài trai sống ở đời đã không làm được việc phơi gan, bẻ gẫy chấn song, giữ vững cương thường. Lại ngồi nhìn bọn cầm quyền lang sói hoành hành. Đến lúc tuổi già thì mặc áo gấm ban ngày về bôi nhọ quê hương. Giả sử hạng người ấy xuống suối vàng gặp hai Cụ. Thì cũng mặt dầy, trống ngực đánh, thần sắc rũ rượi ra mà thôi".

Chu Văn An và Nguyễn Trãi cũng đã từng là chính khách "Trừ độc trừ tham, trừ bạo ngược. Có nhân, có trí, có anh hùng", đã "Bình sinh độc bão tiên ưu niệm - suốt đời ôm mãi lòng lo trước" (Nguyễn Trãi. Bảo kính cảnh giới). Các vị ấy hiểu sâu sắc gánh nặng non sông đặt trên vai họ “lấy công việc của quốc gia làm công việc của mình, lấy điều lo của dân sinh làm điều lo thế kỷ”. Khi hiểu rằng, thế cuộc nhiễu nhương, biết sức mình không cưỡng lại đám nịnh thần đông như giòi quanh ông vua u tối mà lòng dạ của chúng “khó hiểu hơn vực sâu” miệng lưỡi chúng “nhọn hơn chông mác” thì đành lui về để tránh được cảnh nhiều quan chẳng phải, ẩn chẳng phải" (Nguyễn Trãi. Thủ vĩ ngâm. Bài số 1). Nhưng lui về đâu có dễ!

Còn nhớ có lần, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã trả lời phỏng vấn tại hành lang Quốc hội sau khi dự một phiên chất vấn mà báo chí dạo ấy đã đưa tin: "Bộ trưởng tốt nhưng bên dưới tan nát thì “nghỉ đi”, đi thẳng vào một vấn đề mà lâu nay cử tri vẫn bức xúc. Nhưng “nghỉ” đâu có dễ! Cũng tại kỳ họp Quốc hội ấy, Thủ tướng Chính phủ đã giải tỏa sự bức xúc ấy bằng việc chỉ ra yêu cầu: “Các cơ quan Nhà nước phải tôn trọng quyền được thông tin của dân, bảo đảm cho báo chí tiếp xúc được với các hoạt động của mình. Việc thực hiện điều này không thể tùy thích mà phải coi là một nghĩa vụ thể hiện tính chất Nhà nước của dân, do dân và vì dân. Những quy định cụ thể về quyền được thông tin của dân cần được thể chế hóa”. Thể chế hóa điều này không những là đáp ứng quyền được thông tin đã ghi trong điều 69 của Hiến pháp, mà là một cách hữu hiệu để nâng cao tinh thần trách nhiệm của những chính khách đang gánh trọng trách trước dân. Có khi cũng là sự gợi ý "lui về" hay "nghỉ đi".

Xin được kể lại một chuyện bên Tây về sức nặng của dư luận xã hội thông qua kênh báo chí truyền thông mà tác động đến các chính khách: Tổng thống Nicolas Sarkozy của Pháp, sau một thời gian căng thẳng trong cuộc chiến đấu quyết liệt để trở thành ông chủ của điện Elysée vào năm 2007 đã quyết định nghỉ "xả hơi" vài ngày. Chuyện tưởng không có gì đáng bàn tán. Ấy thế mà, dư luận báo chí lại rộ lên những phê phán gay gắt. Là vì ba ngày nghỉ ở Malta, ông Sarkozy cùng gia đình du ngoạn trên một du thuyền quá sang trọng, mặc dù đó là du thuyền của bạn ông, tỷ phú Vicent Bollore. Dư luận không chỉ bất bình trước việc tân Tổng thống đi nghỉ trên một du thuyền mà giá thuê đến 200.000 euro (270.000USD) quá xa hoa so với mức sống trung bình của người dân Pháp, mà còn tức giận bởi vì Tổng thống của họ chịu ơn một người giàu có.

“Liệu có bình thường không khi mà một vị Tổng thống tương lai đi nghỉ bằng nguồn tài trợ của những người giàu, những người có thể có được mọi thứ từ các ưu đãi quyền lực”, người ta đặt câu hỏi như vậy. Mà sự khắt khe của dư luận là có cái lý của người ta. Có thể phải dự liệu trước cái khả năng có thể có; người được mời là người có quyền lực trong tay thì rồi người mời cũng có thể sẽ có được mọi thứ từ sự ưa đãi quyền lực ấy là chuyện “có đi có lại, mới toại lòng nhau”. Hóa ra làm người đứng đầu của quốc gia mệt thật!

Mà mệt còn vì những chuyện cỡ như vậy, người ta cứ khơi khơi nói trên báo, chẳng ai dám uốn nắn cái sự “dân chủ quá trớn” đó cả. Nhờ đó mà, ít ra, cũng bước đầu cảnh báo cho sự tha hóa của quyền lực rồi ra có thể ngồi xổm trên dư luận, tha hồ tự tung tự tác như điều mà Einstein cảnh báo: "Kẻ thù lớn nhất của chân lý là sự ngạo mạn của quyền uy". Chẳng thế mà, ông bạn tỷ phú của tân Tổng thống phải lên tiếng trên tờ LeMonde để đỡ đòn cho ông Sarkozy. Và chắc rằng, rồi đây nhà tỷ phú, giả dụ nếu có ý định khai thác chuyện “có đi có lại, mới toại lòng nhau” kia, thì chắc cũng phải dè chừng. Xem ra cái thứ “dân chủ tư sản” này cũng có chỗ thủ đắc, đáng phải tìm hiểu.

Thì đấy, chỉ vì một câu phát biểu "việc Mỹ ném bom nguyên tử xuống Nagssaki, là cách không thể tránh khỏi để kết thúc chiến tranh" mà Bộ trưởng Quốc phòng Nhật phải từ chức, “Tôi đã làm người dân Nagasaki phiền lòng... Tôi xin từ chức để nhận trách nhiệm này”. Từ chức vì "trách nhiệm đã làm phiền lòng dân" lại là một nét khả thủ! Để sang một bên những áp lực bên ngoài, phải chăng việc từ chức ấy là một áp lực bên trong của người có lương tâm. Chẳng phải ở Pháp, ở Nhật, cũng chưa xa, Chủ tịch Ngân hàng Thế giới đầy quyền lực phải từ chức chỉ vì tăng lương cho bạn gái. Hồi ấy, Tổng thống Mỹ cũng như cả một hệ thống quyền lực hỗ trợ tối đa để cố giữ cho ông ta khỏi bật ra khỏi cái ghế đầy quyền uy mà ứng cử viên cho chức vụ đó phải là người Mỹ. Cho dù vậy, không thể qua mặt được áp lực chính đáng của công luận, cuối cùng phải thua. Chẳng trách mà Napoleon đệ nhất đã từng cảnh báo “nhà nước chẳng là gì cả khi nó không có dư luận”.

Đây không là mị dân, mà là vì chính sự tồn tại của Nhà nước. Người ta kể rằng, ở Mỹ, Tổng thống bổ nhiệm và Quốc hội bỏ phiếu chấp thuận một thành viên của nội các. Để chuẩn bị cho Quốc hội làm việc đó, Ủy ban tư pháp của Quốc hội phải có những buổi chất vấn kỹ càng đương sự sẽ được bổ nhiệm. Buổi “đàn hạch” này rất nghiêm cẩn và căng thẳng, đương sự phải trả lời nhiều vấn đề nóng bỏng, trong đó có những câu hỏi liên quan đến việc thực thi Hiến pháp và những vấn đề đang tranh cãi trong xã hội nhằm thẩm định xem người sẽ ra gánh trọng trách nhà nước có quan điểm độc lập và trình độ am hiểu để bảo vệ và thực thi Hiến Pháp trong bối cảnh hiện đại không. Đôi khi, chỉ một sự vụ nhỏ liên quan đến đương sự bị báo chí phanh phui, như việc thuê một lao động nữ nhập cư để giúp việc nhà nhưng người này không có giấy phép hành nghề, mà người được dự định bổ nhiệm làm Bộ Tư Pháp thời chính quyền Bill Clinton phải rút lui ngay. Hay dưới thời của tổng thống Bush, một trong chín vị thẩm phán của Tòa án Tối cao dự định được bổ nhiệm phải trả lời những câu hỏi gay cấn, đến độ bà vợ của ông này phải bật khóc khi theo dõi cuộc truyền hình trực tiếp, khiến phu nhân Tổng thống, bà Laura Bush phải an ủi: Đã bước vào con đường chính trị, làm chính khách thì phải chịu đựng thôi !

Quả có thế, cứ theo dõi phiên chất vấn tại kỳ họp Quốc hội ta vừa rồi, tuy cử tri chưa thật hài lòng thái độ thẳng thắn như Bộ trưởng Bộ NN&PTNT được xem là “còn quá hiếm”, “còn ít bộ trưởng trả lời sắc sảo” nhưng điều thấy ngay được là: Làm Bộ trưởng thật không dễ. Nói như một đại biểu Quốc hội trên diễn đàn QH: “Trước hàng triệu cử tri theo dõi, người ta muốn một vị Bộ trưởng lên trả lời chất vấn phải chững chạc, đàng hoàng. Không những nắm chắc vấn đề, nói khúc chiết, mạch lạc, mà còn trả lời trung thực nêu trách nhiệm đúng chứ không phải nhận bừa, nhận cho qua chuyện. Tôi cho rằng, mỗi người đều có cá tính, trình độ nhận thức, phẩm thất khác nhau chứ không ai giống ai. Nhưng đã là người lãnh đạo tầm cỡ quốc gia thì phải có một phẩm chất và năng lực nổi trội rõ rệt. Phẩm chất của người Việt Nam phải trung thực, khiêm tốn, phải có chí tiến thủ, học hỏi. Có người lợi khẩu nhưng thật ra tâm không trong sáng thì khẩu khí của ông ấy cũng chỉ đánh lừa được dư luận vài lần, cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra mà” (Vietnamnet 23-11).

Một trong những thử thách của bản lĩnh và trình độ của các chính khách có lẽ là tại nghị trường của Quốc hội. Hoạt động này diễn ra công khai trước ánh mắt giám sát của cử tri cả nước, họ trông chờ một thông điệp được đưa ra: Nơi đây là tấm gương của sinh hoạt dân chủ. Chất lượng dân chủ càng cao, tính công khai minh bạch càng rõ ràng, chất vấn và trả lời chất vấn càng đàng hoàng thì niềm tin của cử tri vào các đại biểu của mình vào những vấn đề quốc gia đại sự được quyết định tại cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất, càng được củng cố. Làm chính khách khó là vì vậy.

Song, khó mà người ta vẫn phải làm. Xưa hay nay đều vậy. Lại phải tìm trong sử sách để xem ông cha ta lý giải chuyện này ra sao: “Trong lăng miếu ra tài lương đống, Ngoài biên thùy rạch mũi can tương” đó là tâm nguyện của Nguyễn Công Trứ, không chỉ là nhà “kinh bang tế thế” mà còn dám “lấy chính đạo” để chống tham nhũng giữa triều đình. Vì nói như Nguyễn Lộ Trạch trong lời tấu với vua Tự Đức: “Khoanh tay không làm, thì ấy đã phạm vào lời răn của Mạnh Tử: Cái bệnh bẩy năm, tìm thuốc ngải cứu ba năm, nếu từ nay không lo tích trữ thuốc đó thì trọn đời không khi nào có thuốc”. “Hiện nay, thời thế như cục ung thư lớn. Trị chăng? Thì không có phương thuật. Không trị chăng? Thì không thể cam ngồi mà ngó”… Lời bàn nói trên cũng có chỗ cập nhật song không hoàn toàn đúng. Rõ ràng là chúng ta không thể cam ngồi mà ngó. Chúng ta đang hành động quyết liệt. Ý kiến của Thủ tướng Chính Phủ được trích dẫn ở trên đã đưa ra một phương thuốc thuộc loại “thần dược”, một cách cập nhật hóa “lời răn của Mạnh Tử” để tìm ra phương thuốc của xã hội hiện đại.

Trong “Quần thư khảo biện”, Lê Quý Đôn từng biện giải: “Việc trong thiên hạ không ngoài hai điều “lý” và “thế”. Và hai điều ấy, lại luôn dựa vào nhau. Biết "lý" mà không hiểu “thế” thì chưa đủ để làm nên việc; hiểu “thế” mà không biết “lý” thì định không ra việc. Lại chỉ ra rằng: Kinh Dịch nói: Biến động trong thiên hạ chính đáng thì có “một” [lý] thôi. Chí “lý” thay chữ “một”. Lấy chữ "một" ấy mà xuyên suốt mọi việc thì dù bốn bể chín châu cách trở, ngàn xưa trăm đời xa xôi, mọi trao đổi qua lại, mọi xem xét đánh giá vẫn đều rõ ràng như bày ra trước mắt, rành rọt như trỏ bàn tay vậy”. Vận dụng cách biểu đạt ấy, lấy con người, người hiền tài, vốn được xem là nguyên khí quốc gia, làm điểm tựa cho sự nhìn nhận, phân tích mọi hiện tượng, mọi diễn biến, mọi "xem xét đánh giá vẫn (sẽ) đều rõ ràng như bày ra trước mặt, rành rọt như trỏ bàn tay vậy. Lê Quý Đôn kết luận, “điều căn bản trong việc trị nước là cung kính và kiệm ước, là nhân nghĩa với dân, đồng thời dùng người hiền, bỏ kẻ gian thì lòng người sẽ về theo, kỷ cương không rối loạn thì các việc văn võ đưa ra sẽ thi hành được ngay". Phải chăng, đấy là "lấy chữ "một" ấy mà xuyên suốt mọi việc" thì mọi việc sẽ "rành rọt như trỏ bàn tay vậy"! Chữ "một" ấy phải chăng là điểm quy chiếu dân ra ở trên: Lòng dân, "dân vô tín bất lập".

Được lòng dân, đó là điều kiện tiên quyết cũng là điểm đến cuối cùng của một chính khách: phải chăng làm chính khách khó là vì vậy?

Về tính hiếu học của người Việt xưa và nay

2010-10-16T09:18:00.000+07:00

Cao Xuân Hạo
Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt – Nxb Trẻ.

Người Việt Nam ta thường rất tự hào về tính hiếu học hình như đã thành một truyền thống lâu đời của dân tộc. Người nước ngoài, nhất là ở các nước không phải là Nga hay Đông Âu, cũng rất sẵn sàng thừa nhận đức tính này của dân ta. Những giải thưởng quốc tế mà học sinh ta giành được có thể làm cơ sở cho điều này. Riêng ở Nga và Đông Âu thì có khác một chút. Nhưng điều này ta sẽ tìm hiểu sau. Vậy cái đức tính hiếu học ấy vì đâu mà có? Và nếu có, cái truyền thống lâu đời ấy nảy sinh như thế nào, và ngày nay có còn được bảo tồn và tiếp nối không?

Đó là vấn đề mà bài này muốn đặt ra để các vị dự hội thảo cùng xem xét và bàn bạc.

“Hiếu học” là một khái niệm có thể coi như làm thành một bộ phận, một chi tiết, một biểu hiện của sự khát khao tri thức rất tự nhiên của con người. Các động vật khác không có sự khát khao ấy. Việc vươn tới sự tự cải thiện của chúng nhằm thích nghi tốt hơn với hoàn cảnh sống là một bản năng, không phải một ý chí. Con người có ý thức về sự tự cải thiện cũng như sự cải thiện những điều kiện sống của nó. Muốn thế nó phải không ngừng tìm biết, học hỏi để hiểu rõ thêm cái thế giới xung quanh nó, rồi tới cả bản thân nó nữa. Và sau mấy triệu năm tiến hoá, khi loài người đã bắt đầu tạo ra những thiết chế, những tổ chức để truyền đạt và phát triển những tri thức đã tích lũy được, thì cái khái niệm “học” mới ra đời, cùng với chữ viết (văn tự) và những ông đồ dạy chữ. Thoạt tiên, học chính là học văn tự. Tôi không biết xưa kia tiếng Việt cổ đại (hay tiếng Việt-Mường) có từ nào để biểu thị khái niệm “học” không. Chứ ngày nay ta chỉ biết dùng từ học vốn là từ của người Trung Quốc. Tuy ta theo sách thánh hiền (của Trung Quốc) mà nói Tiên học lễ nhi hậu học văn, nhưng sự “học” trước tiên chính là học văn tự. Có văn tự mới có sách. Có sách mới ghi lại được những lời dạy của các bậc thầy thành những tri thức được cố định hoá trong những văn bản mà người học phải thuộc lòng. Hình như mối lo sợ lớn nhất của người xưa là mất văn bản (thất bản). Vì nếu mất nó thì những tri thức cơ bản sẽ thất truyền, và sự nhất trí của tri thức cần thiết cho một xã hội có tổ chức sẽ không còn nữa.

Cho nên học trước hết là phải thuộc. Thuộc có nghĩa là “nấu chín”, tức là được tiêu hoá thành của mình (nhân thể cũng xin nhận xét là ngày nay nhiều thầy giáo rất coi nhẹ việc học thuộc lòng, lẫn lộn nó với lối “học vẹt”). Tôi còn nhớ hồi nhỏ học tiếng Anh với một ông thầy tu người Anh, suốt năm năm học ông bắt chúng tôi học thuộc hơn 100 bài dân ca Anh, Tô Cách Lan và Ái Nhĩ Lan (dĩ nhiên là phải thuộc lòng cả lời lẫn nhạc), và chính nhờ đó mà đến ngày nay chúng tôi còn nhớ được những gì chúng tôi học được về thứ tiếng không dễ học này. Có thuộc lòng mới nhớ “như in” được cách hành văn, cách dùng từ của những bài mẫu mực, để khi nói, khi viết bật ngay ra được một cách hầu như bản năng, hồn nhiên, như của chính mình. Học thuộc lòng không phải không cần sáng dạ. Nó chính là cái thước đo chính xác nhất của sự sáng dạ. Người không sáng dạ phải bỏ ra một công sức gấp đôi, nhiều khi gấp mười, một người sáng dạ mới thuộc được. Và công sức bỏ ra trong nhiều năm để học thuộc lòng sẽ luyện cho người không sáng dạ trở thành người sáng dạ.

Tôi không lý tưởng hoá cách dạy của các ông đồ ngày xưa. Tôi cũng không ca ngợi chế độ thi cử của các triều đại trước. Đó là những sự kiện không lấy gì làm sáng sủa, sản phẩm của một nền giáo dục cổ hủ, lạc hậu. Nhưng chính nền giáo dục ấy đã tôi luyện nên cái đức tính hiếu học của ông cha ta.

Ngày xưa, ông cha ta vốn không phải vì hiếu học mà học. Họ vì ý chí làm quan mà học. Họ không còn cách nào khác để thoát khỏi cái thân phận tủi cực của kẻ nghèo hèn. Những bà mẹ, những người vợ nhịn đói nhịn khát để nuôi chồng nuôi con ăn học thành tài, không đỗ trạng nguyên thì cũng đỗ ông nghè, ông cử ông tú. Ông trạng, ông nghè mới được “vinh quy bái tổ”, nhưng một ông tú ít ra cũng có thể vênh mặt lên khi nghe vợ nói:

Không hay sao lại đỗ ngay tú tài?

Và được cả làng trọng vọng. Một ông đồ đi thi nhiều phen không đỗ, đành từ bỏ tham vọng khoa bảng ở nhà gõ đầu trẻ, cũng vẫn được dân làng trọng vọng với tư cách một người thầy của con cái họ, niềm hy vọng cho tương lai của gia đình họ. Và họ cũng biết phân biệt tài năng với vận may: Học tài thi phận. Nhưng tài năng và ý chí vẫn là những cơ sở vững chắc của một tương lai đáng cho người dân mơ ước, và vẫn đáng được trọng vọng vì đó là những giá trị đích thực của con người, vì con người, khác với con vật, vốn khát khao tri thức, mà tri thức thì lại đã từ lâu được loài người coi là giá trị cao nhất, vì đó là nhân tố quan trọng nhất có thể đưa họ đến những thành quả tốt đẹp trong cuộc đấu tranh gian khổ với thiên nhiên để xây dựng một cuộc sống hạnh phúc.

Như vậy, tính hiếu học không phải là một đức tính cố hữu của người Việt, nhưng kể từ một thời đại nào đó nó, do chính những yêu cầu có thể là rất ích kỷ của giai cấp thống trị, nó đã trở thành một truyền thống, vì nó được toàn xã hội đồng nhất với những niềm hy vọng tốt đẹp nhất của con người.

Ngay trong thời Pháp thuộc, cái truyền thống ấy vẫn được giữ vững, bất chấp những ý đồ nô dịch của chủ nghĩa thực dân. Các nhà giáo của ta đều biết lợi dụng những yêu cầu thiển cận của chế độ thuộc địa và, một mặt dựa trên truyền thống hiếu học của dân tộc, một mặt đề cao những yếu tố nhân đạo và dân chủ của nền văn hoá Pháp, ra sức mở mang dân trí đến mức tối đa theo hướng hiện đại hoá và dân chủ hoá.

Từ khi Cách mạng Tháng Tám thành công, những triển vọng lớn lao đã mở ra trước mắt nền giáo dục của nhân dân ta, và truyền thống hiếu học có được những điều kiện thuận lợi chưa từng thấy để được phát huy lên đến những đỉnh cao mà trước kia không có ai dám hình dung. Cửa nhà trường được mở rộng cho tất cả, và dĩ nhiên các trường đều nhanh chóng chuyển hẳn sang một nền giáo dục mới - nền giáo dục của một dân tộc độc lập.

Với thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp năm 1954, khi quân dân ta đã giải phóng thủ đô Hà Nội và những trung tâm văn hoá khác của đất nước, các trường đại học khoa học bắt đầu hoạt động chính thức với một quy mô chưa từng có dưới thời Pháp thuộc.

Chính đây là lúc sự nghiệp giáo dục đặt ra những vấn đề rất cơ bản về đường lối cũng như về nội dung và chất lượng của chương trình giảng dạy. Một trong những vấn đề cơ bản được đặt ra là tính giai cấp trong nền giáo dục của chế độ mới. Dĩ nhiên, không thể có chủ nghĩa quân bình trong giáo dục. Đành rằng mọi công dân tương lai đều có quyền lợi và bổn phận ngang nhau trong giáo dục. Nhưng các tầng lớp lao động đã thiệt thòi quá nhiều trong dĩ vãng, (dĩ nhiên là do điều kiện kinh tế - quá nghèo để cho con đi học - chứ không phải do thành phần giai cấp) nên nhà nước không thể không có một chính sách ưu đãi để đền bù cho họ những nỗi thiệt thòi mà họ và con cái họ đã phải chịu trong quá khứ. Đó là một chủ trương hết sức công bằng mà chắc hẳn không có một ai phản đối. Nhưng ở đây ta thấy xuất hiện một sự ngộ nhận hết sức trầm trọng.

Đáng lẽ sự ưu tiên ưu đãi này phải nhằm dồn sức bồi dưỡng cho con em công nông học thật giỏi, giỏi hơn con em các tầng lớp “trên” hay ít nhất cũng giỏi bằng, thì có nhiều người lại quan niệm rằng phải tìm cách tạo ra một sự bất bình đẳng trong cách đánh giá kết quả học tập của học sinh và sinh viên (HS & SV) đặc biệt là qua các kỳ thi. HS & SV công nông và con em cán bộ trung cao cấp, có công với chế độ, hay có quan hệ thân thiết với các cán bộ trung cao cấp thì được cộng thêm điểm trong học bạ và trong kết quả thi. Do đó có một số HS & SV thi đỗ mặc dầu không đạt yêu cầu tối thiểu và cũng do đó có một số HS & SV giỏi hơn bị loại.

Như vậy, nội dung của sự ngộ nhận này là ở cách quan niệm mục đích của giáo dục: theo quan niệm này, được học không phải là được trang bị đủ hiểu biết để ra phục vụ đất nước, mà là để có một cái bằng - được quan niệm như một phẩm hàm đem lại một địa vị xã hội nhất định cho người học, một phần xôi thịt thưởng cho những kẻ may mắn được xếp vào một đẳng cấp nhất định, bất chấp năng lực ra sao. Năng lực phục vụ được gọi là “chuyên”, còn thành phần giai cấp được coi là một tiêu chuẩn của “đỏ”. Trên thực tế, “đỏ” là chính, “chuyên” là phụ, mặc dầu trên lý thuyết hai mặt được coi là cần thiết như nhau.

Với quan niệm đó, những HS & SV được “ưu tiên” chưa đủ tri thức nghề nghiệp được phát bằng tốt nghiệp và được đưa vào biên chế hay được chọn gửi đi học nước ngoài - hơn nữa, vì những ưu thế về lý lịch họ rất chóng được vào biên chế, được đề bạt và chẳng bao lâu đã trở thành cán bộ lãnh đạo. Những HS & SV “ưu tiên” khi du học được gửi gắm rất cẩn thận và nhờ mối tình hữu nghị anh em giữa các nước xã hội chủ nghĩa, họ thừa sức đỗ bằng phó tiến sỹ hay tiến sỹ, kể cả những người không hề viết một dòng nào trong bản luận văn mà họ đưa ra bảo vệ . Với những hoạt động thương nghiệp mà họ tiến hành xung quanh căn cứ địa “Đôm 5” ở phố Ulyanova (đó là nhà trọ tập thể của nghiên cứu sinh nước ngoài kiêm kho chứa hàng của họ) họ thừa sức bỏ ra mấy ngàn rúp để thuê những bạn khác viết luận văn thay họ. Vả lại, ở các nước Đông Âu không thiếu gì những người chuyên viết hộ luận văn phó tiến sĩ. Tôi có quen hai vợ chồng tiến sĩ người Do Thái Nga sống bằng nghề viết thuê luận văn, chủ yếu là cho các nghiên cứu sinh châu Phi và Việt Nam.

Có một điều đáng chú ý là khi gửi các du học sinh này đi, các cán bộ hữu trách thừa biết là những người ấy chính nhờ ô dù của họ, chứ không phải nhờ học lực, mà thành nghiên cứu sinh, nhưng khi điểm lại các cán bộ của cơ quan mình, những người ấy lại thấy quanh mình toàn những nhà bác học tài năng và lấy làm tự hào về chiến lược trọng dụng nhân tài của mình. Tuy vậy, cũng có nhiều người tỉnh táo hơn biết rõ chân giá trị của các tân tiến sĩ nhưng lại sử dụng đội ngũ này làm một ê-kíp cúc cung tận tụy với cá nhân mình vì lòng biết ơn đối với ô dù nhiều hơn là vì tinh thần kỷ luật đối với cấp lãnh đạo.

Đã có một thời nhiều giáo sư phản đối kiểu ưu đãi bất công này, vốn rất tai hại cho chính các sinh viên công nông. Họ đòi công bố điểm đích thực của các thí sinh và tình nguyện phụ đạo thêm một hai năm cho các sinh viên công nông chưa đạt trình độ cần thiết trước khi phát bằng tốt nghiệp cho họ. Các giáo sư này, trong đó có cả giáo sư Bộ trưởng Tạ Quang Bửu, không thể chấp nhận tính man trá của việc chính thức công nhận những sinh viên này đã đủ sức phục vụ khi họ chỉ có thể làm hỏng các công trình, làm chết các bệnh nhân, làm hại những học trò của họ. Nhưng mới thực hiện ý định được vài lần họ đã bị trấn áp ngay vì việc công bố điểm này và chủ trương đánh giá khách quan kết quả học tập của HS & SV được coi là một “mũi dao găm đâm sau lưng giai cấp công nông”.

Đó mới chỉ là một bước đầu của quá trình xuống cấp nhanh chóng của công tác giáo dục và đào tạo. Những bước tiếp theo không kém phần ngoạn mục, đặc biệt là trong các ngành khoa học xã hội, nhất là văn học và ngôn ngữ, được coi như những ngành hoàn toàn không cần đến “chuyên”, chỉ cần “đỏ”, cần lập trường “tư tưởng”, mà người đã có tư tương tốt thì dù không học giờ nào cũng có thể làm được.

Nhưng đề tài chính của bài này chỉ có liên quan gián tiếp đến công việc giáo dục ở nhà trường. Một nền giáo dục kém cỏi sẽ không tác hại bao nhiêu đến lòng hiếu học nếu người có học và học sinh giỏi được xã hội quý trọng hay ít nhất cũng có được một tương lai sáng sủa khi tốt nghiệp. Đàng này cái tương lai chắc chắn nhất của người tốt nghiệp đại học là . . . thất nghiệp (trừ phi có những mối quan hệ xã hội đặc biệt). May ra, chỉ có sinh viện khoa Anh là không phải lo đến cái triển vọng này, vì có thế xin việc khá dễ ở các hãng nước ngoài.

Ngay như ở cái thời mà chính sách ngu dân của thực dân Pháp còn ngự trị, tương lai của người đi học còn sáng sủa hơn nhiều: dù chỉ có mảnh bằng “đíp-lôm”, người tốt nghiệp trung học sơ cấp cũng đã có một địa vị vững vàng trong xã hội và một đồng lương đủ nuôi vợ con và báo hiếu cha mẹ. Trong khi đó, một “cử nhân” ngày nay chưa chắc đã kiếm nổi việc làm nếu không chuyển sang một nghề khác hẳn với cái nghề đã học, như nghề gia sư, nghề xích lô, nghề người mẫu hay nghề vũ nữ.

Trong một thiên truyện ngắn có tính chất hồi ký, một giáo viên cấp III thuật lại lời một học sinh cãi ông khi ông hơi nặng lời quở trách anh ta không nghiêm túc trong học tập:

- Thưa thầy, em có học thật nghiêm túc chăng nữa cũng chỉ giỏi bằng thầy là cùng. Thế nhưng thầy cứ thử nhìn lại cái thân thầy mà xem: lương thầy có đủ sắm một chiếc xe đạp để thay cho chiếc xe tàng thầy vẫn đi không?

Khi đã đủ khôn lớn để hiểu ít nhiều về cuộc đời, người học sinh nào cũng rút ra được một bài học quan trọng: nếu mình học giỏi, chỉ có thầy cô và bạn bè khen mà thôi, chứ bên ngoài cái thế giới hạn hẹp của nhà trường, không có một ai coi mình ra gì hết, và với đồng lương mỗi năm mà mình được lĩnh sau khi tốt nghiệp, còn khuya mới tự thết cho mình được một bữa nhậu hàng ngày của một ông giám đốc doanh nghiệp chỉ học đến hết cấp một. Không có nổi một chiếc Honda để đưa đón bạn gái, thì còn nói gì đến máy tính với sách vở chuyên môn?

Có thể đó là cách suy nghĩ của những thanh niên tầm thường, không có mấy lý tưởng. Chỉ tiếc là cái loại người “tầm thường” ấy trong xã hội nào cũng chiếm đa số, và không ai thoát được ra ngoài sức tác động của các phương tiện truyền thông đại chúng đang lớn tiếng quảng cáo cho một lối sống “sành điệu”, tức cho thói đua đòi theo những người đã nhờ buôn bán hay tham ô mà có đủ tiền để gia nhập cái lớp người tiêu thụ “sành điệu” được gọi là “thượng đế” trong cơ chế kinh tế thị trường, mà dù có gia nhập được chăng nữa, thì họ cũng không tài nào bì kịp các “thượng đế, cao cấp xài mỗi ngày vài triệu như họ vẫn chứng kiến trong đám bạn bè cũ đã thôi học để chuyển sang nghề kinh doanh.

Tuy thế, cái truyền thống hiếu học xưa kia ngày nay vẫn còn. Nó còn sống sót trong một số người thuộc những gia đình có nền nếp: đó là những gia đình đã có vài đời làm nhà giáo, làm thầy thuốc, làm kỹ sư hay là nghệ sĩ, nghĩa là làm nghề lao động trí óc, mà vẫn còn tin ở giá trị của học vấn mặc dầu những sự thật được chứng kiến hàng ngày hoàn toàn phủ định nó. Nó cũng được tiếp tục trong một số người không có truyền thống gia đình trí thức nhưng nhờ sự giáo dục của nhà trường, của sách vở và nhờ ảnh hưởng của những người thầy ưu tú đối với những người học trò ưu tú nhất của họ. Tuy nhiên, nó đang chịu đựng sức xói mòn rất mạnh của cuộc sống thực tế, khiến cho nó mai một đi một cách chắc chắn và nhanh chóng, đến mức nếu bây giờ ai còn nói đến tính hiếu học của người Việt đều không khỏi cảm thấy ngượng nghịu ít nhiều: không biết có thật là “người Việt có truyền thống hiếu học” không, và nếu có, thì bây giờ nó có còn tồn tại nữa hay không?

Vốn là người đã làm việc hơn năm mươi năm trong đội ngũ giáo viên trung học và đại học, và hiện đang tiếp tục giảng dạy ở nhiều trường đại học mặc dầu đã về hưu, tôi xin trình bày một số nhỏ trong hàng ngàn biểu hiện không thể chối cãi của sự mai một này, đặc biệt là trong ngành Việt ngữ học mà tôi là một trong những người đã tham gia lâu năm nhất (từ năm t956 là năm đầu tiên có giảng ngữ âm và ngữ pháp tiếng Việt trong trường đại học).

Trước hết, xin nói đến các giáo sư đại học, trong đó co nhiều người tham gia với tính cách người biên soạn, chủ biên hay cố vấn về cơ sở lý thuyết, vào việc soạn sách giáo khoa các cấp, nhất là sách giáo khoa tiếng Việt cấp trung học. Những người này chính là tấm gương cho các sinh viên khoa ngữ văn(về sau sẽ là tác giả sách giáo khoa trung học, giáo viên cấp III hay giảng viên đại học). Những năm đầu, phần lớn các giáo sư này (vốn chưa qua một năm đại học ngôn ngữ học nào hết) còn chịu khó đọc vài chục trang sách dẫn luận ngôn ngữ học bằng tiếng Pháp hay tiếng Anh, hoặc nhờ bạn bè dịch cho, rồi những năm sau, khi đã có giáo án hay đã soạn sách giáo khoa, thì tuyệt nhiên không đọc thêm gì nữa, và nhất là sau khi đã có học hàm học vị, lại càng không thấy cần đọc thêm gì nữa, trừ khi nghe đồn những lý thuyết mới, tưởng là có thể quên tất cả các tri thức cũ, chỉ lo nhờ hay thuê ai dịch cho vài chục câu “tủ” trong những cuốn sách tình cờ kiếm được, và bắt đầu viết hàng pho sách dày pha loãng mấy chục câu ấy ra thành chương thành hồi, cố viết thật nhiều trang để tăng thêm nhuận bút.

Trong khi đó, hầu hết đều quên hoàn toàn những tri thức ABC mà sinh viên năm thứ nhất phải học từ những giờ đầu. Tôi có tham gia một nhóm chuyên đọc sách giáo khoa và sách nghiên cứu ngôn ngữ học với nhiệm vụ nhặt ra những lỗi của tác giả (hầu hết là Giáo sư ngôn ngữ học) mà lẽ ra sinh viên năm thứ nhất đã học ngôn ngữ học dẫn luận trong ba tháng đầu năm không thể mắc phải (xem mục “Viết nhịu trong Ngôn ngữ & Đời sống, tạp chí của Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, trong đó đã đăng 10 kỳ gồm khoảng vài trăm lỗi về tri thức cơ bản). Trong các sách giáo khoa đại học, chúng tôi đã tìm thấy hơn 2.000 câu chứa đựng những lỗi như thế, và đối với khoảng 72% sách đại học có thể kết luận một cách hoàn toàn có căn cứ rằng có những tác giả chưa bao giờ học ngôn ngữ học hết hoặc đã quên hoàn toàn những tri thức đã học từ năm thứ nhất. Đó là chưa kể những sách giáo khoa “Nhập môn ngôn ngữ học” ngang nhiên phủ nhận tất cả những thành tựu ngôn ngữ học của toàn nhân loại bằng những nhận định “thiên tài” kiểu như “Xưa nay người ta cứ tưởng hai với hai là bốn, trong khi tôi đây đã phát hiện ra rằng 2 với 2 là 7” mà không thấy cần chứng minh lấy một câu nào, và lặp đi lặp lại hàng trăm lần trong một cuốn sách lẽ ra phải giới thiệu cho sinh viên những tri thức cơ bản được toàn thế giới và cả giới ngôn ngữ học Việt Nam công nhận.

Những lỗi khó tưởng tượng như thế, bất kỳ ai đọc qua cũng thấy ngay, nhưng chưa từng có ai nêu lên, vì hình như nhiều người quan niệm rằng nêu lên như thế thì sẽ gây tranh luận làm mất đoàn kết trong nội bộ ngành ngôn ngữ học.

Tôi đã có dịp nói điều này nhiều lần với các giáo sư dạy ngành khác. Phản ứng của họ làm tôi rất ngạc nhiên: té ra tất cả các ngành khoa học xã hội và nhân văn đều như vậy cả, và ai cũng tưởng chỉ riêng ngành mình biết mới tồi tệ như thế mà thôi. Về cuốn sách dẫn luận nói trên tôi đã lấy tư cách Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện Khoa học Xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh gửi cho ông giám đốc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn (“đồng kính gửi” ông Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) một bức thư dài kèm theo hơn 200 trang tư liệu, yêu cầu hai cơ quan này cho thanh tra ngay để kết luận về tác hại khổng lồ của cuốn sách và có biện pháp thu hồi nó lại. Thư và tài liệu gửi bảo đảm cho hai vị hữu trách trên từ năm 1997 mà nay vẫn chưa có hồi âm. kể cả công văn báo đã nhận thư cũng không có. Vậy thử hỏi còn có ai quan tâm đến giáo dục và khoa học nữa không? Và nói chung, những người được giao trách nhiệm và quyền lực để trông nom văn hoá và giáo dục công dân có làm việc ấy không, hay chỉ lo nghĩ đến cái ghế của mình?

Một trong những bạn đồng nghiệp của tôi là ông Nguyễn Đức Dương, một trong những cán bộ ưu tú của Viện ngôn ngữ học Việt Nam, có viết bài phản đối việc cuốn sách này được xuất bản dưới danh nghĩa Bộ Giáo dục & Đào tạo, và sau khi tác giả phản công bằng những luận cứ cho thấy mình còn tệ hơn nhiều về tri thức ngôn ngữ học so với những điều sai trái trong cuốn sách đầy những chuyện bậy bạ của ông, tôi có viết một bài ngắn bênh vực ông Dương bằng những lý lẽ mà bất cứ ai đã từng đọc qua một cuốn sách nhập môn ngôn ngữ học cũng phải thấy rõ như ban ngày. Lập tức, tôi nhận được một loạt thư tỏ ý “không ngờ” một người như tôi lại “vô đạo đức” đến thế. Trong mấy bức thư ấy không có một lời nào nói rõ tôi đúng hay sai, và tác giả cuốn sách đúng hay sai. Có người còn viết rõ: “Khoa học thì mỗi người một ý, đã chắc gì ai đúng ai sai? Chỉ có chính trị mới có đúng có sai, mới phải thu hồi hay cấm phát hành. “Trong khoa học mà phê phán nhau là “sai” hay “phản khoa học” là một hành động thất đức”. Hoá ra khoa học là như thế. Ai muốn nói gì cũng được: dù nói 2+2 là 5.000 hay 30 cũng đều được. Chỉ có trong chính trị mới có thể lên án người này là phản động hay hữu khuynh, người kia là tả khuynh (đây là cái tội nhẹ nhất mà người đi theo cách mạng có thể phạm) và dùng biện pháp chính quyền để trấn áp hay ban thưởng.

Đây là một quan niệm hiện nay khá phổ biến: trong khoa học không có đúng sai. Ai muốn dạy ra sao thì dạy, ai thích dạy môn gì thì dạy, bất luận đã từng học qua môn ấy hay chưa, miễn là có đủ bằng cấp. Ai đã có những điều kiện và chứng chỉ hợp thức thì thi tiến sĩ hay phó tiến sĩ môn gì cũng đỗ, miễn là làm đủ thủ tục và được các “hội đồng” của trường và của Bộ công nhận.

Có lần, tôi, với tư cách người phản biện, cho một nghiên cứu sinh đi thi tiến sĩ 1 điểm trên 10 sau khi chứng minh một cách tỉ mỉ rằng anh ta hoàn toàn không hiểu tiếng Việt và thua xa một học sinh tiểu học. Chủ tịch hội đồng (là một trong ba vị giám khảo do Bộ cử vào để cứu anh nghiên cứu sinh nọ khi tôi phản đối việc cho anh ta chính thức bảo vệ luận văn ở cấp nhà nước) kết luận rằng tôi hoàn toàn đúng trong từng chi tiết một. Nhưng vì biết tôi cho điểm thấp và muốn cứu anh thí sinh “dỏm” đó bằng bất cứ giá nào, hội đồng liền cho anh ta toàn điểm 8 và 9 cho nên rốt cục anh ta cũng đủ điểm để đỗ tiến sĩ, để tiếp tục dạy cho những sinh viên giỏi hơn mình rất nhiều. Cho đến nay, tôi vẫn không hiểu tại sao người ta lại phải cứu cho bằng được cái anh nghiên cứu sinh “dỏm” ấy mà không hề nghĩ đến việc cứu hàng chục thế hệ sinh viên vô tội sẽ phải nuốt những bài
giảng sai lạc của anh ta.

Sau buổi “bảo vệ luận văn” kỳ quặc ấy, nhiều người chê cười tôi là bất công mà không biết là mình bất công, vì nếu làm như tôi thì phải sổ toẹt hàng trăm bằng tiến sĩ, vì anh này còn viết được ba trăm trang chuyện tầm bậy, chứ hàng trăm anh khác không hề viết lấy một chữ, chỉ bỏ ra vài chục triệu thuê viết (do toàn thể hội đồng chấm thi bảo đảm), chỉ cần đọc bản tóm tắt, không cần xem lại toàn văn. Người ta còn nói thêm rằng ngay bằng tiến sĩ y khoa hay xây dựng mà cũng còn làm thế được, chứ ngôn ngữ học. Văn học, sử học hay ngay cả toán học nữa thì tiến sĩ có làm chết ai đâu mà sợ? Cái đáng sợ hơn cả là ngày nay những chuyện quái gở như thế đã được mọi người coi là bình thường, còn những người chống lại những hiện tượng tiêu cực tương tự lại bị coi là “hâm”, là “gàn dở”.

Chẳng lẽ cơ sự bi đát đến thế ư? Tôi không tin rằng Bộ Giáo dục có thể chủ trương đào tạo ra những tiến sĩ “dỏm” để rồi các tiến sĩ này lại đào tạo ra hàng chục thế hệ “cử nhân dỏm”. Dễ làm gì mới được kia chứ? Để có một con số tiến sĩ và cử nhân hơn hẳn các nước khác (nhất là các nước cùng khu vực) có thể chứng tỏ tính ưu việt của chế độ ta chăng? Nhưng ngày nay ta đã mở cửa, giao lưu giữa các nước ngày càng rộng rãi. Uy tín của nước ta sẽ ra sao nếu những người có bằng tiến sĩ, cử nhân chỉ cần tiếp xúc với người nước ngoài trong năm phút đã lộ rõ ngay là không biết những điều sơ đẳng nhất trong nghề? Ai thèm hợp tác với mình nữa? Tiếc thay, hầu hết các giáo sư chân chính mà tôi hỏi đều mỉm một nụ cười rầu rĩ mà nói rằng thực trạng còn bi đát hơn rất nhiều.

Có thể tôi chưa biết hết sự thật. Nhưng tôi thấy cái đáng sợ nhất không phải là có bao nhiêu trường hợp gian trá trong thi cử ở cấp đại học, những trường hợp ấy chiếm bao nhiêu phần trăm, mà là ở chỗ mọi người đều coi đó là chuyện bình thường, thậm chí dĩ nhiên, ai mà chẳng biết, chỉ có những người xa thực tế và gàn dở như tôi mới đi quan trọng hoá những chuyện ấy mà thôi. “Đời là thế mà?”. Thấy tôi gân cổ lên cãi, mọi người nhìn tôi với một nụ cười thương hại (“chả nhẽ tay này ngu thật, hay hắn giả vờ ?”).

Nếu quả tôi không biết hết sự thật, thì giờ đây tôi có thể hiểu được những nguyên do khiến các sinh viên nghe tôi giảng đều ngạc nhiên và ngơ ngác. Mời một vài sinh viên học hành nghiêm túc về nhà hỏi chuyện, tôi được nghe hàng trăm chuyện khó tin, đại loại như:

- Chỉ có thầy và vài ba thầy nữa dạy đủ số giờ, còn thì đều bắt đầu muộn chừng hai mươi phút, giữa giờ gọi chúng em đi uống nước mất vài mươi phút và thường cho về sớm nửa giờ.

Điều đáng buồn nhất không phải là có những giảng viên như thế, mà là có một số lớn sinh viên rất thích học với những thầy như thế. Vì cái họ sợ và ghét nhất lại chính là HỌC.

- Phần lớn các thầy cô đều lấy sách ra đọc chính tả cho chúng em chép suốt cả buổi. Em không hiểu tại sao thầy cô không cho chúng em mượn sách về photocopy cho thầy cô đỡ tốn công đọc và chúng em đỡ tốn công chép.

- Vị giáo sư chuyên giảng môn phương pháp dạy đại học” chỉ mới tốt nghiệp trung học bổ túc, chưa bao giờ học đại học, cho nên nói toàn chuyện vớ vẩn (như ở Mỹ giáo sư đại học chỉ bằng giáo viên cấp hai của ta”; đến khi em đứng dậy hỏi tại sao nhiều giáo sư Mỹ được giải Nobel thế, thì thầy ấy mắng em là “mất lập trường” vì tin một giải thưởng chống Cộng, và dọa đưa em ra Hội đồng kỷ luật).

- Trong giờ học, thầy X toàn kể những mối tình thơ mộng của thầy hồi du học bên Nga, cho nên trong giờ của thầy chúng em học được rất nhiều kinh nghiệm về luyến ái quan, nhưng lại không học được bao lăm về khoa học.

Những chuyện tiếu lâm như thế không sao kể cho hết, và đều cho thấy một điều quan trọng: đại học là một nơi mà người ta tự cho phép muốn làm gì thì làm, cho nên càng làm cho sinh viên mất nốt lòng tin ở sự cần thiết của lao động học tập. Chút ít lòng hiếu học còn sót lại trong người đi học có nguy cơ bị diệt tận gốc.

Hình như ngày nay chế độ thi cử đã khác, không còn có sự phân biệt thành phần giai cấp như hồi trước (thời những năm 60 - 80). Đó là một sự tiến bộ rất đáng mừng. Nhưng hậu quả của thời ấy chưa hẳn đã mất, vì những sản phẩm của thời ấy - những người thầy, những nhà khoa học có học hàm học vị nhưng không có tri thức, những người lãnh đạo các cơ quan chuyên môn không biết chuyên môn - vẫn còn giữ những vị trí then chốt trong từng ngành.

Dù là ở các nhà trường hay ở các cơ quan. những hậu quả nói trên vẫn còn tác động đến xã hội ta. Để có một minh hoạ tiêu biểu, ta hãy lấy những điều mắt thấy tai nghe trên các phương tiện truyền thông đại chúng, vốn là những cơ quan có ảnh hưởng thường xuyên nhất đến và rộng rãi nhất đối với dân trí, và có thể cho thấy rõ cái truyền thống hiếu học trứ danh của dân ta ngày nay ra sao.

Đài vô tuyến truyền hình có thể coi là nơi tập trung nhiều nhân tài nhất, gồm có đủ các ngành văn hoá, khoa học và nghệ thuật, đủ các ngoại ngữ thông dụng trên thế giới. Thế nhưng, hàng ngày, ta được nghe những lỗi tày trời về đủ các ngành văn hoá , những lỗi về cách dịch và cách phát âm từ đủ các thứ ngoại ngữ, trong đó có những lỗi mà chỉ cần chút ý thức học hỏi là có thể tránh được một cách dễ dàng - chỉ cần hỏi người bên cạnh là biết ngay, chứ chẳng cần đến một trình độ văn hoá phổ thông nào hết. Nhưng người phát thanh viên (hay người biên tập) không thèm hỏi, chính vì tưởng mình cái gì cũng biết rồi, không cần học hỏi gì ai khác nữa, nếu không phải là hoàn toàn vô trách nhiệm đối với công việc chuyên môn của mình. Vả lại, những lỗi này không bao giờ làm cho người phát thanh viên hay biên tập viên bị quở trách hay chê bai, và càng không có ai bị đuổi việc hay cách chức.

Cứ lấy một vài trường hợp như cái tên Allah của đạo Hồi chẳng hạn, hay tên Jehovah (hay Javeh) của người Do Thái, vốn có nghĩa là “Thượng đế”, là “Trời”, nhưng từ bốn mươi năm nay đều dịch thành “thánh A-la” hay “thánh Giê-hô-va”. Ở nước ta có hàng trăm ngàn người theo Hồi giáo (nhất là ở dân tộc Chăm), sao không chịu hỏi? Ở ta cũng có hàng chục triệu người công giáo, chỉ cần hỏi là biết ngay, nhưng từ mấy chục năm nay. trong tin tức cũng như trong phim ảnh, người ta đều nói “Nhân danh Cha và Con và Các thánh thần, A-men”, không thèm hỏi một người công giáo bất kỳ để biết rằng đó là ba ngôi, ba vị, trong đó vị thứ ba là Thánh Thần, hay chính xác hơn nữa là Thánh Linh (Sanctus spiritus) cùng làm thành một tổng thể là Thượng đế.

Hay như tên gọi nước Mỹ (United States of America) cứ bị dịch thành “Hợp chủng quốc” mặc đầu đã có nhiều người lên tiếng mách bảo mấy lần.

Tên gọi các nhân vật (chính khách, vận động viên, tác giả) người Trung Quốc, khi thì phát âm theo cách đọc Hán Việt, khi thì phát âm theo cách phiên âm La-tinh hoá, nhưng phát thanh viên lại không hề hỏi xem chữ phiên âm của Trung Quốc phải đọc như thế nào, cứ đọc bừa theo tiếng Anh hay tiếng Pháp, nghe hết sức kỳ cục. Có lẽ buồn cười nhất là cách đọc tên nữ cầu thủ quần vợt Nhật Date, được phát thanh viên đọc là “Đây-tờ” theo tiếng Anh, trong khi lẽ ra phải đọc là Đa-tê theo cách đọc chữ Romaji (rất dễ đọc) của người Nhật.

Nhưng tiêu biểu nhất cho “tinh thần hiếu học” có lẽ là cách đọc chữ “ñ” của tiếng Tây Ban Nha (như trong el niño, và la niña) mà người ta cương quyết đọc là [n] như thể không hề trông thấy cái dấu “ngã” viết trên chữ cái n. Tôi nói “tiêu biểu là vì nếu cái tinh thần hiếu học của dân ta còn tồn tại, thì một khi đã biết rằng n đọc là n, thì ñ tất nhiên phải đọc cách khác, chứ người Tây Ban Nha chẳng phải là một thứ người ngu xuẩn đến nỗi phải thêm một cái dấu “ngã” trên chữ n nếu ñ cũng chỉ đọc là n mà thôi. Người trông thấy chữ ñ ắt phải biết rằng đó là một chữ mà mình chưa học, và phải đi hỏi người khác mới biết được - nếu đương sự là một người còn có chút ít tính hiếu học. Đàng này, tuyệt nhiên không có ai thèm hỏi: mọi người đều cứ thế mà đọc “en nino” và “la nin a” như đọc chữ quốc ngữ. Dĩ nhiên, những lỗi như thế không có gì là quan trọng, nhưng nó rất tiêu biểu cho tinh thần hiếu học của đương sự: những điều đơn giản như thế mà còn không buôn hỏi, huống hồ là những chuyện khó hơn?

Chỉ riêng một hiện tượng ấy thôi. thiết tưởng cũng đủ cho thấy rằng cái “tinh thần hiếu học” cổ truyền đã hoàn toàn biến mất trong những con người được xã hội đã giao cho một nhiệm vụ quan trọng là truyền bá văn hoá trong đại chúng.

Đặc biệt là những lỗi về tiếng Việt, những cách dùng từ sai, những câu bất thành cú (thường là vì cách dịch sát từng chữ do tính cẩu thả của những người dịch tin nước ngoài truyền bá), đã được nêu lên không biết bao nhiêu lần từ hơn nửa thế kỷ nay mà các biên tập viên cũng cứ lặp lại hàng mấy chục lần trong một buổi truyền hình hay phát thanh, và cứ mỗi năm lại được bổ sung thêm hàng chục kiếu lỗi mới phát minh. Những người lớn có văn hoá chỉ khinh bỉ nhún vai, nhưng thế hệ trẻ, nhất là học sinh tiểu học hay trung học cơ sở, thì lại tưởng đâu đó là một kiểu nói “hiện đại” hơn, vội vàng bắt chước, hoặc tuy không cố bắt chước nhưng nghe nhiều lần đâm quen, không thấy chướng tai nữa, và cứ thế thói nói ẩu, viết ẩu dần dần phổ biến, và rốt cục tiếng Việt trở thành một thứ tiếng tạp nham không còn có quy tắc ngữ pháp gì nữa. Nhiều nhà ngữ học đã tiên đoán rằng chỉ mươi năm nữa, nhờ ảnh hưởng của những câu văn dịch Tây đặc giống cách nói của những ông Tây mới học tiếng Việt được ba tuần được nghe hàng ngày trên đài truyền hình, tiếng Việt sẽ chết hẳn như những thứ tiếng đang chết hàng mấy chục mỗi năm trên hành tinh chúng ta .

Để kết luận cho bài tham luận đã khá dài này, tôi chỉ xin bày tỏ một niềm tin rằng chừng nào tính hiếu học hãy còn thoi thóp trong một số người Việt bất chấp sự khinh miệt của xã hội, ta còn có thể hy vọng rằng sẽ có lúc nó được hồi sinh, vì đó là một trong những đức tính cao quý nhất của con người. Nhưng chỉ với điều kiện là chúng ta phải ra sức duy trì nó bằng tất cả tấm long, bất chấp xã hội, bất chấp thời cuộc, bất chấp cơ chế thị trường và những thói rởm đời đi đôi với nó, vì coi khinh học thức chính là dấu hiệu chắc chắn nhất của sự suy vong của dân tộc.

Đăng lần đầu tiên trên
Tạp chí Xưa và Nay, số 86(134) II – 2001.

Giới trí thức tinh hoa trong lịch sử Việt Nam

2010-10-07T14:10:00.001+07:00

Để xây dựng kinh tế tri thức trở thành chủ đạo của nền kinh tế quốc dân, chúng ta cần có một lực lượng lao động tương ứng là lao động có kiến thức cao, nói khác đi đòi hỏi mọi thành viên tham gia nền kinh tế này phải là người lao động trí tuệ hoặc sử dụng trí tuệ như công cụ lao động chủ yếu, đặc biệt là phải hình thành một giới trí thức tinh hoa.

Chỉ từ những điều sở tri sở kiến của mình, chúng tôi muốn góp bàn về việc nhận diện thực trạng của giới tinh hoa trong lịch sử Việt Nam và những đặc điểm của giới đó có thể trở thành chướng ngại mà chúng ta cần khắc phục trong việc hướng tới hình thành giới tinh hoa mới trong công cuộc xây dựng đất nước hiện nay.

Trong lịch sử Việt Nam cho đến tận đầu thế kỷ XX, mẫu hình trí thức tồn tại lâu dài nhất, có tác động lớn nhất đến đời sống tinh thần xã hội là nhà Nho. Tinh thần văn hóa Nho giáo thấm sâu vào thành truyền thống, thậm chí thành bản sắc của nền văn hóa dân tộc. Về mặt diện mạo tổng thể, nền văn hóa Việt Nam từ thế kỷ XIV đến hết thế kỷ XIX là nền văn hóa Nho giáo. Nếu lưu ý đến “đặc điểm lớn nhất của xã hội Việt Nam thời đại ngày nay” là sự phát triển bỏ qua (hay ít nhất là cho đến nay cũng chưa thành một phương thức sản xuất/một hình thái kinh tế - xã hội hoàn chỉnh) đối với hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa, thì phải đồng ý với nhiều nhà khoa học (1) rằng Việt Nam đi từ Nho giáo lên chủ nghĩa cộng sản.

Trước khi có nền học vấn Âu hóa của thời hiện đại, và cả khi nền học vấn đó đã, đang trở thành xu thế chủ đạo thì quán tính của nền học vấn truyền thống vẫn chi phối từng bước đi của lịch sử một cách mạnh mẽ, khá vô hình nhưng vẫn khá quyết liệt. La mort saisit le vif, - cái chết đang túm lấy cái sống. Sự “túm lấy” này, tuy không hoàn toàn chỉ mang nghĩa tiêu cực, nhưng những tác động tiêu cực của nó là điều không thể xem thường.

Trong vòng bảy, tám thế kỷ, đội ngũ trí thức - nhà Nho ở Việt Nam đã dần thay thế và cuối cùng là thay thế hẳn đội ngũ trí thức Phật giáo, tạo ra một nền học vấn kiểu nhà Nho, và vì thế, ngả theo mô hình của nền học vấn Trung Hoa. Nhưng khác với các trí thức Trung Hoa nói chung, tầng lớp nhà Nho Trung Hoa nói riêng, chưa bao giờ tầng lớp nhà Nho Việt Nam thực sự có được sự độc lập tương đối về chính trị, nhất là trong quan hệ với chế độ chuyên chế, để có thể có được những thành tựu độc lập trong sáng tạo tri thức và những giá trị tinh thần đủ để vinh danh chỉ riêng tầng lớp của mình.

Vào đầu thế kỷ XX, khi tự tỉnh và lay tỉnh quốc dân, nhằm “khai dân trí, chấn dân khí”, các nhà Nho duy tân đã đọc to lên tình trạng nghiệp dư quá quắt của tầng lớp mình:

Khỏi làng mắt chửa thấy xa
Lại toan mai mỉa hai nhà Khang, Lương
Ở nhà chân chửa ra đường
Lại toan ngang dọc bốn phương giang hồ
Hỏi: “Ông tu những đường mô?
Ông rằng: “Tu những làng nho đã thừa”
Hỏi: “Ông mộ những gì ư?
Ông rằng: “Mộ những người xưa là thầy”….
- Hỏi rằng: “Dây thép sao mau?”
Ông rằng: “Khí học cũng màu mà thôi”
Kìa như dây sắt, roi lôi
Nào ai bày đặt mọi ngôi cho đành?
Hỏi rằng: “Xe khí sao nhanh?”
Ông rằng: “nghề máy cũng lành mà thôi”
Kìa như lửa ống, nước nồi
Nào ai bày xét đến nơi nhiệm màu?
Năm châu tên gọi hay đâu
Lại chê người rợ mà gào ta hoa
Mắt nhìn chính học không ra
Lại chê người bá mà nhà ta vương” (4)
-“Hỏi cụ việc thực
Thì cụ làm thinh
Hỏi trận pháp binh thư thì cụ ù ù cạc cạc
Hỏi địa dư quan chế thì cụ u u minh minh;
Cụ chẳng biết kèn sao kêu, súng sao nổ?
Cụ không hay xe sao chóng, tàu sao lanh?
-“Khí học làm sao? Hóa học làm sao? Cụ dẫn Dịch tượng Thư trù chi Cổ đế
Cơ khí là thế, điện khí là thế, cụ rằng mộc ngưu lưu mã chi Khổng Minh
Cụ phải đeo thẻ đóng sưu, cụ muốn nước Nhật, nước Tàu sang bảo hộ
Cự mà ngâm thơ đọc phú, cụ mong ông Chèm, ông Gióng chi phục sinh
Ai nói chuyện tân học tân văn, cụ ghét hơn người đầu thuốc độc
Ai dâng câu cổ thi cổ họa, cụ mừng hơn trẻ được cái đinh” (5)
Lý luận Nho giáo không được khái quát lên từ thực tế Việt Nam, mà lý luận đó chỉ phù hợp nên có thể vận dụng được trên thực tế Việt Nam ở những thời gian lịch sử nhất định, dù quãng thời gian lịch sử ấy có thể và trên thực tế đã kéo dài, thậm chí đã quá dài. Theo cách nhìn nhận cá nhân, tôi cho rằng tuy Phật giáo ở Việt Nam chỉ thật thịnh trong một khoảng thời gian không dài, nhưng lại có những thành tựu về sáng tạo tinh thần đột xuất và có những gương mặt trí tuệ đỉnh cao, khả dĩ vinh danh và đại diện cho trí tuệ Việt hơn cả những đóng góp mà nhà Nho tạo nên trong một thời kỳ lịch sử dài hơn nhiều.

Nhìn vào những sản phẩm đỉnh cao cuối cùng theo cách nhìn cấu trúc đồng đại hóa, sẽ thấy trong đội ngũ trí thức nhà Nho Việt Nam thiếu một cách nghiêm trọng những trí tuệ lý thuyết, những xung năng sáng tạo lớn. Các tác giả Trần Văn Giàu, Trần Đình Hượu, Hà Văn Tấn đã nhiều lần lưu ý đến sự thiếu hụt ấy. Nói thiếu vắng hoàn toàn thì không phải, nhưng chắc chắn đội ngũ những người như vậy trong lịch sử Việt Nam khá thưa thớt, có những thế kỷ hầu như không tìm thấy được(2). Điều đáng cảm thán không chỉ là “ôi thương sao những thế kỷ vắng anh hùng” như Chế Lan Viên từng thốt lên, mà cũng cả “Ôi thương sao những thế kỷ vắng thiên tài”! Nhận xét tỷ mỷ hơn cả về điều này là ý kiến của cố học giả Trần Đình Hượu:

a) Không có ai có hứng thú đi vào những tư tưởng triết học. Chưa có tác phẩm, tác giả chuyên về tư tưởng triết học. Những người mà ta phải tính là các nhà tư tưởng như Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Ngô Thời Nhậm, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh… đều là như vậy.

Loại hình chính là những nhà hoạt động yêu nước, những người làm văn học, học thuật (chủ yếu là sử học), và thông qua hoạt động chính trị, học thuật hay nghệ thuật của mình mà đề cập đến những vấn đề tư tưởng. Những ông thầy khi giảng kinh, sử cũng bàn những vấn đề tư tưởng, mà nhiều khi chính những ông thầy đó lại nói tư tưởng nhiều hơn, nói nhiều nhưng là nói lại, có hay không sửa chữa chút ít.

b) Ở đây chưa hình thành mối quan hệ tương hỗ giữa khoa học kỹ thuật và triết học, tức là triết học làm cơ sở lý luận cho khoa học và phát triển theo sự phát triển của khoa học… Có thay đổi thì cũng chỉ là lấy, bỏ, thêm, bớt từ những cái có sẵn trong và ngoài từng hệ thống…

Nhìn chung, tư duy lý luận không phát triển. Những vấn đề nhận thức, logic, phương pháp không được bàn bạc. Ở đây phát triển một cách tư duy thực tiễn nhằm không phải vào sự chính xác mà sự hợp lý (phải khoảng). Cái ngự trị ở trong nhiều phạm vi là một cái lí - lẽ phải thông thường. Triết học không tách khỏi tôn giáo, học thuật. “Về căn bản, trong lịch sử chưa xảy ra một sự thay đổi nền móng sản xuất, tổ chức xã hội, văn hóa, học thuật. Tôi nói cả văn hóa, học thuật vì khi còn học theo, bắt chước, nói lại thì chưa gây ra tác động sâu từ khoa học sang triết học, không tạo ra cách mạng trong tư tưởng” (3).

Nền học vấn truyền thống theo Nho giáo ấy rốt cuộc ở lớp trên cùng chỉ đẻ ra được nhà Nho – ông quan (đường quan hay học quan, võ quan có học hay văn quan, kể cả loại “văn võ kiêm bị” đi nữa thì nói gọn lại, cũng chỉ là quan). Các loại hình trí thức then chốt của một xã hội trí thức, một kết cấu của tầng lớp trí thức thực thụ như nhà kỹ thuật, nhà khoa học (hay học giả), nhà nghệ sĩ, tiếp đến là nhà tư tưởng – nhà triết học loại thì xuất hiện thưa thớt, mở nhạt, loại thì hoàn toàn vắng bóng.

Học giả lừng danh nhất trong lịch sử Việt Nam trước thế kỷ XX là Lê Quý Đôn, người mà với tất cả sự ngưỡng mộ và lòng kính trọng cũng không thể gán cho là tác giả của bất cứ định lý, định luật hay nguyên lý, quy tắc nào, ý tưởng nào thực thụ mang tính đột phá tri thức, nên có lẽ danh xưng xứng đáng nhất trong việc phân loại chuyên gia khoa học thời hiện đại thì đúng nhất là xếp vào dạng nhà sưu tầm, nhà biên khảo hay nhà thư tịch học. Thật đau lòng khi phải nói lên điều này.

Nhà Nho thuộc loại hình trí thức nguyên hợp. Đó là loại trí thức điển hình cho một hình thái kinh tế-xã hội khi mà lao động trí óc chỉ mới là đặc quyền của một thiểu số rất nhỏ. Tuy so với loại quý tộc, loại người có được những đặc quyền chỉ nhờ quan hệ huyết thống với người hay dòng họ cầm quyền thì sự xuất hiện và phát huy tác động trong xã hội của trí thức nhà Nho là một bước tiến bộ, nhưng đến lượt họ, khi đã tự khẳng định và được khẳng định địa vị trong xã hội, trong cơ chế thì nhà Nho cũng từng bước một kiến tạo đặc quyền theo lối huyết thống hóa, tạo ra không phải những cá nhân người trí thức sáng tạo, mà những “thế gia, vọng tộc, cự môn”, vừa theo mô hình quý tộc hóa, vừa theo lối đẳng cấp giữ những chức năng đặc thù. Họ không ngần ngại gì mà không khẳng định “vạn ban giai hạ phẩm, duy hữu độc thư cao”, tự coi là người bề trên tự nhiên (và cũng thường được thừa nhận) là người đỡ đầu trực tiếp của các tầng lớp cư dân khác.

Với tôn chỉ “Nhất nghệ bất tri nho giả sở sỉ” (một nghề nào đó mà không biết thì kẻ làm nhà Nho tự thấy xấu hổ), họ thường kiêm luôn công việc của nhiều loại “chuyên gia” trong nhiều lĩnh vực khác nhau, thậm chí khá xa lạ đối với nhau. Người dân gọi họ là “thầy”, và ở nông thôn xưa thì nhà Nho làm tất tật công việc của các thứ thầy như vậy: thầy đồ dạy học (nho), thầy thuốc chữa bệnh (y), thầy địa lý lo chuyện phong thủy (lý), thầy bói xem tướng số (số), cả chuyện làm…thầy dùi, “tư vấn” cho các bên tham gia vào các vụ kiện tụng.

Bộ phận hiển nho - các nhà Nho hữu danh và thành đạt – cũng hầu như không có ai đủ căn đảm để chỉ “đi đến cùng một con đường đã chọn” có lẽ trừ Hải Thượng Lãn Ông. Ngay Hải Thượng Lãn Ông cũng chọn con đường trở thành một danh y vào lúc tuổi đời không còn trẻ và tình huống cơ hồ không thể khác. Nói tổng quát, mẫu trí thức nhà Nho ở ta chuyên môn hóa khá muộn màng và không trở nên là đội ngũ chuyên gia thực thụ, ở hầu như bất cứ bình diện nào của lao động sáng tạo tinh thần. Trong các hoạt động nghệ thuật, chỉ thơ là có thành tựu nổi bật, nhưng không có ai, kể cả nhà thơ vĩ đại nhất trong lịch sử văn học dân tộc là Nguyễn Du, cũng không trở thành nhà thơ “chuyên nghiêp”.

Một khi họat động sáng tạo tinh thần, lao động trí óc chưa được chuyên môn hóa, chuyên nghiệp hóa, thì mọi hoạt động lao động khác gắn liền với các hệ thống tri thức chuyên nghiệp sẽ chỉ trở thành các loại lao động thủ công, nghiệp dư. Tình trạng đó là phổ biến từ các loại làng nghề gắn bó xa gần với hoạt động nghệ thuật cho chí các loại làng nghề sản xuất ra các sản phẩm thuần túy mang tính thương mại. “

Công tượng”, gọi nôm na là thợ, xếp loại ba, sau nông dân, còn được an ủi là xếp trên loại người tiêu thụ sản phẩm cho họ, tức thương nhân, tầng lớp “dưới đáy”, bị gọi miệt thị là loại “con buôn”. Giữ gìn phương tiện mưu sinh: theo ý tôi trong cách hành xử ấy còn tiềm ẩn cả tâm trạng ẩn ức, cả sự chống đối theo kiểu tiêu cực, cả niềm kiêu hãnh về những phẩm tính và kỹ năng ưu việt không được thừa nhận.

***
Gia nhập xã hội hiện đại theo con đường bị cưỡng bức, không hề được chuẩn bị đầy đủ về mọi phương diện để thích nghi, thiếu nghiêm trọng những kinh nghiệm và thực tế tương ứng được với xã hội hiện đại từ truyền thống, tóm lại, với tính nhược tiểu thể hiện khá “hoàn hảo”, giới trí thức Việt Nam khi trở thành “tầng lớp trí thức bản xứ” thêm một lần nữa bị chủ nghĩa thực dân vày vò, ép ướp hoàn toàn có chủ đích chỉ nhằm biến đổi họ thành đám vong quốc nô có chữ nghĩa. Lịch sử còn lưu lại vô số bằng chứng cả trực tiếp cả gián tiếp chứng minh cho đường lối chính trị, chính sách trí thức thuộc địa này của thực dân Pháp(6).

Hệ quả cuối cùng của chính sách thực dân, dù những chính sách cụ thể trong từng thời kỳ nhất định có đổi thay theo hướng xoa dịu sự phản ứng của một cư dân bản địa dù sao cũng có hàng nghìn năm lịch sử đồng thời trên từng bình diện nhất định phải đáp ứng những đòi hỏi của tình hình khó khăn mà “mẫu quốc” lâm vào, vẫn cứ là một tầng lớp trí thức bản xứ với rất ít cá nhân thực sự đạt tới trình độ tinh hoa, đội ngũ chuyên gia tuy có số lượng khá hơn nhưng không toàn diện, gắn bó quá trực tiếp với sự điều tiết từ chính quốc chứ không phải gắn bó với xã hội và nền kinh tế tại chỗ, và một lượng đông đảo nhất những trí thức cấp thấp. Chất lượng của một tầng lớp trí thức như vậy, xét trên tương quan của một sự so sánh lịch đại, nghĩa là so sánh về khả năng đáp ứng những nhu cầu phát triển từng thời điểm lịch sử khác nhau, chắn chắn là còn kém hơn thời kỳ tiền thực dân.

Từ sau Cách mạng tháng Tám, thân phận con người, thân phận công dân của người trí thức được đổi thay về chất. Đại đa số những trí thức trong xã hội cũ vì thế hăng hái tham gia bằng sở học của mình vào các công việc của xã hội mới. Thời gian kháng chiến chống Pháp, tuy có quá nhiều khó khăn khách quan, một thế hệ trí thức mới đã xuất hiện, trưởng thành. Đội ngũ này, tuy về số lượng không thật đông đảo, nhưng lại đặc biệt có chất lượng. Đa số những tên tuổi lớn trong các lĩnh vực khoa học - kỹ thuật và nghệ thuật thời gian qua ở ta là thuộc về hoặc cơ bản là thuộc về thế hệ này. Phần lớn họ là những người ra đời trong khoảng từ 1920-1932.

Không phải ngẫu nhiên tôi chọn những mốc này: cho đến khi Cách mạng tháng Tám nổ ra, hầu hết họ đều đã có một thời kỳ học phổ thông và có được một “lưng vốn” tri thức nói chung, tiếng Pháp hay một ngoại ngữ nói riêng đủ để tự đọc sách và tự học tiếp tục. Những người sinh trước năm 1920 nếu thành danh thì đã thành danh trước Cách mạng, mà những người sinh sau năm 1932 thì “không kịp” có điều kiện như vừa tính tới.

Nhưng cũng từ sau Cách mạng tháng Tám xã hội Việt Nam trải qua hơn 30 năm là xã hội thời chiến hoặc bị chi phối mạnh mẽ bởi một hoàn cảnh thời chiến. Trừ một vài lĩnh vực đặc biệt, chiến tranh không phải là điều kiện dương tính cho sự phát triển của lĩnh vực lao động tri thức. Không quá khó khăn để chỉ ra các lĩnh vực đặc biệt ấy. Dù muốn dù không, tính phục vụ trực tiếp, tính ứng dụng là những yêu cầu được đặt lên hành đầu đối với lao động của người trí thức trong hoàn cảnh ấy. Cũng khó mà tạo ra những diện mạo trí thức, những tên tuổi lớn theo lối hàng loạt trong điều kiện như vậy. Xét cho cùng, sức sản xuất các giá trị tinh thần – cả trong khoa học xã hội lẫn khoa học nhân văn, cả trong nghệ thuật, trong văn hóa đều tùy thuộc vào nền sản xuất vật chất của xã hội. Ngay cả việc phản ứng lại một thực tiễn lớn cũng đòi hỏi tiền đề là sự tồn tại của cái thực tiễn ấy đã.

Mặt khác, kể từ sau Cách mạng tháng Tám, nền khoa học non trẻ của Việt Nam nhận được sự bổ sung về nguồn tri thức từ các nước xã hội chủ nghĩa có nền khoa học tiên tiến, chủ yếu là từ Liên Xô, và mức độ khác, từ Trung Quốc. Nhưng chỉ chưa hết một khóa học (đại học) từ sau năm 1954 thì giữa Liên Xô và Trung Quốc đã nổ ra những bất đồng. Vừa bối rối vì vấn đề phân liệt giữa các đảng cộng sản lớn cầm quyền, hết chống tệ sùng bái cá nhân lại rơi vào tình trạng phải đối phó với chủ nghĩa xét lại, người trí thức mới trẻ tuổi vừa còn phải “tuân thủ mọi yêu cầu của tổ chức, mọi nhiệm vụ được phân công” mà không phải lúc nào những yêu cầu ấy, những sự phân công ấy cũng được kế hoạch hóa, duy lý hóa. Tiếp theo đó là Đại Cách mạng văn hóa, mà một trong những đặc điểm nổi bật của cái gọi là cuộc Đại Cách mạng văn hóa này lại chính là ở tính chất phản văn hóa, phản tri thức của nó, tuy diễn ra và tác động tai hại trước hết và chủ yếu là ở Trung Quốc, nhưng không thể nói Việt Nam nằm ngoài vòng ảnh hưởng của biến cố kinh hoàng này.

Giới trí thức tinh hoa ở mọi dân tộc đều là báu vật, nói như ngôn từ được làm sống lại gần đây đối với những ý tưởng truyền thống, thì họ là “hiền tài”, là “nguyên khí quốc gia”. Vậy những nạn “chảy máu chất xám” đã là điều nguy hại, mà nạn “lãng phí chất xám”, thậm chí còn khó nhận dạng hơn và khó khắc phục hơn, theo thiển ý, cũng cần nêu lên thành vấn đề lớn hiện nay.

Có thể nói, ở ta mới có những người trí thức lớn,- không đông lắm mà nói thực thì cũng chưa được “lớn” lắm - nhưng chưa thể nói rằng đã có giới trí thức tinh hoa. Mà chừng nào trí thức tinh hoa chưa thành một giới, nôm na là núi không có đỉnh, thì khó lòng bàn đến “tầm” trí tuệ Việt Nam, tuy đó là điều không hiếm người thành tâm khao khát khẳng định.
(1) Tham khảo, chẳng hạn:
- Trần Đình Hượu Đến hiện đại từ truyền thống. Nxb Văn hóa và Thông tin 1996.
- Le contact colonial franco – vietnamien le premier demi – siècle (1858 – 1911) Nxb Universitè de Provence (PUP), 1999.
- Trịnh Văn Thảo Vietnam du confucianisme au communisme. Nxb Presse Universitaire Francaise (PUF) 1992.

(2) Tham khảo những tài liệu liên quan đến cuộc thảo luận về việc viết lịch sử tư tưởng Việt Nam. Viện Triết học, 1984.

(3) Trần Đình Hượu, Sđd

(4) Thơ văn yêu nước và cách mạng đầu thế kỷ XX (1900 -1930) Nxb Văn học Hà Nội 1976.

(5) Các bộ lịch sử, lịch sử tư tưởng Việt Nam của cả các tác giả người Việt lẫn người Pháp đều cung cấp nhiều tài liệu liên quan đến điều này.

Nguồn gốc và bản chất của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

2010-07-09T09:03:00.000+07:00

Thờ cúng tổ tiên là một hiện tượng mang tính lịch sử - xã hội, tồn tại phổ biến ở nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Mặt tốt của hiện tượng này là ở chỗ, nó nhắc thế hệ những người đang sống phải nhớ đến nguồn, “ăn quả nhớ người trồng cây”, biết kính trọng, phụng dưỡng ông bà, cha mẹ lúc sinh thời và thờ phụng khi mất. Sự thanh cao, tinh khiết của nó đã trở thành đạo lý, lẽ sống, trở thành nét đẹp trong truyền thống văn hoá của nhiều dân tộc. Song, nó cũng là sự phiền toái, nặng nề khi mang màu sắc mê tín, dị đoan, vụ lợi. Trong lịch sử và trong cuộc sông hiện tại, nó đã ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống của con người. Các học giả trong nước và ngoài nước đã có nhiều ý kiến xung quanh hiện tượng thờ cúng tố tiên này. Đây là một loại hình tín ngưỡng hay tôn giáo? hay chỉ là một tập tục, thói quen, một hoạt động mang tính văn hoá, đạo đức?... Để có cơ sở khoa học đánh giá hiện tượng này, cần phải làm rõ nguồn gốc và bản chất của nó.

Trước hết, chúng ta hãy làm rõ nội hàm của khái niệm tổ tiên và thờ cúng tổ tiên.
Tổ tiên là khái niệm dùng để chỉ những người có cùng huyết thống nhưng đã mất như cụ, kỵ, ông, bà, cha, mẹ... - những người đã có công sinh thành và nuôi dưỡng, có ảnh hưởng lớn đến đời sống vật chất và tinh thần của thế hệ những người đang sống.

Tổ tiên trong xã hội nguyên thuỷ có nguồn gốc là tổ tiên tôtem giáo của thị tộc bộ lạc. Tổ tiên tôtem giáo thời kỳ thị tộc mẫu hệ là những vật trong tự nhiên, có mối quan hệ mật thiết với con người và khi được thần thánh, thiêng liêng hoá thì được coi là tôtem (vật tổ) của thị tộc, bộ lạc. Thời kỳ thị tộc phụ hệ, tổ tiên là những người đứng đầu thị tộc, bộ lạc như tù trưởng, thủ lĩnh quân sự... đầy quyền uy.
Tổ tiên trong xã hội có giai cấp được thể hiện đầy đủ hơn. Họ thường là những người giữ địa vị chủ gia đình, gia tộc đã mất, có quyền thừa kế và di chúc tài sản được luật pháp và xã hội thừa nhận.
Trong quá trình phát triển của lịch sử, khái niệm tổ tiên cũng có sự biến đổi, phát triển. Nó không còn chỉ bó hẹp trong phạm vi huyết thống - gia đình, họ tộc... mà đã mở rộng ra phạm vi cộng đồng, xã hội. Sự hình thành và phát triển của các quốc gia, dân tộc thường gắn liền với tên tuổi của những người có công tạo dựng, giữ gìn cuộc sống của cộng đồng. Họ là những anh hùng, danh nhân mà khi sống được tôn sùng, kính nể, khi mất được tưởng nhớ, thờ phụng trong các không gian tôn giáo. Ở Việt Nam, họ là những tổ sư tổ nghề, thành hoàng làng, anh hùng dân tộc, danh nhân văn hoá...
Thờ cúng tổ tiên là hoạt động có ý thức của con người, là tổng thể phức hợp của ý thức về tổ tiên, biểu tượng về tổ tiên và nghi lễ thờ phụng.
Thờ là yếu tố thuộc ý thức về tổ tiên, là tình cảm biết ơn, tưởng nhớ, hướng về cội nguồn, quá khứ. Thờ tổ tiên là sự thể hiện lòng thành kính, biết ơn, tưởng nhớ tổ tiên, đồng thời cũng là sự thể hiện niềm tin vào sự che chở, bảo hộ, trợ giúp của tổ tiên. Cơ sở của sự hình thành ý thức về tổ tiên là niềm tin về linh hồn tổ tiên còn sống, có thể che chở, phù hộ độ trì cho con cháu. Biểu tượng về tổ tiên là hình ảnh về những người tài giỏi, có công, có đức. Trên bàn thờ tổ tiên thường có bài vị, tượng, ảnh được bày đặt cầu kỳ, trang trọng.
Cúng là yếu tố mang tính nghi lễ, là sự thực hành một loạt động tác (khấn, vái, quì, lạy ) của người gia trưởng, tộc trưởng. Đó là hoạt động dưới dạng hành lễ và được qui định bởi quan niệm, phong tục, tập quán của mỗi cộng đồng, dân tộc. Thờ và cúng là hai yếu tố có tác động qua lại và tạo nên chỉnh thể riêng biệt - đó là sự thờ phụng tổ tiên . Sự “thờ”, “tôn thờ” là nội dung, còn hoạt động cúng” là hình thức biểu đạt của nội dung thờ cúng.Ý thức tôn thờ, thành kính, biết ơn, tưởng nhớ, hy vọng sự trợ giúp của tổ tiên là nội dung cốt lõi, là cái chủ yếu khiến sự thờ phụng tổ tiên thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Nếu không có “nhờ” mà chỉ có “cúng” thì sự thờ phụng tổ tiên không có “hồn thiêng”, không có sức hấp dẫn nội tại dễ thành nhạt nhẽo và do vậy, không thể là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Sự “cúng” tuy chỉ là hình thức biểu đạt, song nó tôn vẻ linh thiêng, huyền bí, mờ ảo và tạo nên sức hấp dẫn. Nó chính là chất kết dính, tạo nên màu sắc thoả mãn niềm tin của chủ thể thờ cúng.
Trong xã hội nguyên thuỷ, ý thức về tổ tiên là một yếu tố của ý thức xã hội nguyên thuỷ, phản ánh sự bất lực của con người trước sức mạnh của tự nhiên.

Về sau, cùng với lực lượng tự nhiên là lực lượng mang tính xã hội, như sự áp bức, bóc lột giai cấp... luôn thống trị lên cuộc sống hàng ngày của con người. Bế tắc trong cuộc sống hiện thực, con người tìm sự giải thoát trong cuộc sống tinh thần. Cùng với các biểu tượng về thần linh, biểu tượng về tôtem đã xuất hiện trong thời kỳ thị tộc mẫu hệ. Đặc điểm chủ yếu của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong thời kỳ này là việc thờ tổ tiên tôtem giáo.
Sang thời kỳ thị tộc phụ hệ, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên phản ánh sự thay đổi trong phân công lao động xã hội. Người đàn ông giữ vai trò chủ đạo trong đời sống kinh tế. Họ là những người vừa có quyền lực thế tục, vữa có uy tín, được quyền nắm giữ việc thờ cúng các thần, trong đó có tổ tiên đã chết. Đối tượng thờ cúng thời kỳ này được chuyển từ tổ tiên tôtem sang tổ tiên thật, cùng huyết thống đã chết.
Như vậy, có thể xem nguồn gốc xã hội sâu xa mang tính khách quan của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là ở tính hạn chế của lực lượng sản xuất và kèm theo đó là sự hạn chế, tù túng trong quan hệ kép giữa con người với tự nhiên và giữa con người với con người trong xã hội. Còn nguồn gốc trực tiếp, mang tính xã hội của nó là sự phân hoá xã hội mà hệ quả của sự phân hoá ấy là việc đề cao vai trò của người đứng đầu trong gia đình - thị tộc. Những người này, dựa vào uy tín của mình để củng cố và thiêng liêng hoá sự thờ cúng tổ tiên đã có manh nha trong thời kỳ thị tộc mẫu quyền. Trong xã hội có giai cấp, sự áp bức, bóc lột giai cấp, sự bất công xã hội đã khiến cho con người không có lối thoát hiện thực phải đi tìm sự trợ giúp của tổ tiên cũng là những nguồn gốc xã hội quan trọng làm nảy sinh tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Cùng với đó nhận thức của con người cũng là một nguồn gốc quan trọng trong quá trình hình thành và tồn tại của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Người nguyên thuỷ tin rằng con người sau khi chết, linh hồn vẫn tiếp tục sống. Ý niệm về linh hồn là một trong những yếu tố cơ bản nằm trong các phức hợp, biểu tượng về tổ tiên và là một đặc trưng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Một yếu tố tư tưởng khác, có phần xa xưa hơn với ý niệm về linh hồn, có ảnh hưởng tới sự phát triển các biểu tượng về tổ tiên là hình ảnh tổ tiên tôtem giáo, hình ảnh thần che chở cho gia đình, thị tộc.
Nguồn gốc nhận thức luận của tôn giáo, như Ph.Ăng ghen đã chỉ rõ, “tôn giáo sinh ra trong một thời đại hết sức nguyên thuỷ, từ những khái niệm hết sức sai lầm, nguyên thuỷ của con người về bản chất của chính họ và về giới tự nhiên bên ngoài, xung quanh họ”⁽¹⁾, cũng đúng với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Tư tưởng tôn thờ tổ tiên được xây dựng trên những vật liệu là những quan niệm, nhận thức ấu trĩ , thơ ngây về linh hồn người chết, về tổ tiên tôtem giáo, về các thần che chở cho gia đình, thị tộc. Thêm vào đó, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên còn được hình thành trên cơ sở tâm lý, tình cảm mang tính tôn giáo của cá nhân, cộng đồng người trong xã hội.
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên được hình thành trên cơ sở niềm tin vào sự bất tử của linh hồn tổ tiên. Niềm tin ấy bắt nguồn từ ước muốn mang tính bản năng - ước muốn trường thọ của con người. Chính con người đã thiêng liêng hoá tình cảm thương, thái độ kính trọng người có công tạo dựng cuộc sống. Trong cuộc sống, con người không những chỉ tiếp xúc với cái hiện hữu, mà còn tiếp xúc với cái vô hình, trừu tượng, mông lung, chỉ được con người cảm nhận, linh cảm chứ không thể lý giải được bằng lý trí. Niềm tin vào sự hiện tồn của tổ tiên góp phần cân bằng trạng thái tâm lý, nhiều khi còn là cứu cánh, là sự giải toả nỗi cô đơn, bất hạnh của con người trước cái chết. Bằng nghi lễ thờ cúng tổ tiên, con người thể hiện một cách suy nghĩ về cái chết và cuộc sống sau khi chết, giải toả nỗi kinh sợ khi phải đối mặt với nó.
Trong chế độ phụ quyền, quyền hành của gia trưởng, tộc trưởng còn làm phát sinh ở con cháu cảm giác sợ hãi, qui thuận. Cảm giác này được nuôi dưỡng, di truyền thông qua các thế hệ và thậm chí được chuyển sang thế giới bên kia với quan niệm rằng, người chết vẫn có thể trừng phạt con cháu. Tổ tiên cũng giống như các vị thần linh khác có thể giáng tai hoạ xuống con cháu, vì thế cần phải kính trọng, thờ cúng thường xuyên thì tổ tiên mới không làm hại, mới che chở, bảo vệ, phù giúp.
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên còn được bắt nguồn từ lòng hiếu thảo của con cháu. Quan hệ giữa bố mẹ đang sống với con cái là hiện thân của mối quan hệ giữa tổ tiên với con cháu sau này. Sự kính hiếu cha mẹ được tiếp nối bằng sự tôn thờ, sùng bái tổ tiên. Bổn phận kính trọng, báo hiếu, đền ơn công sinh thành dưỡng… dục của bố mẹ cũng là bổn phận báo hiếu, ơn đền tổ tiên. Thờ phụng tổ tiên thể hiện lòng hiếu thảo, sự thành kính biết ơn các bậc đã sinh thành, nuôi nấng và tác thành cho mình. Tuy nhiên, con cháu chỉ được tổ tiên bao dung, che chở khi sống xứng đáng với ước nguyện của tổ tiên. Mặt khác, con cháu chỉ tôn kính, qui thuận và thờ phụng tổ tiên khi tổ tiên xứng đáng là tấm gương sáng cho con cháu noi theo. Nếu ai, trong quá khứ có hành động đi ngược lại lợi ích của cộng đồng họ tộc và gia đình, chẳng những không được kính trọng, tôn thờ mà còn bị nguyền rủa, trừng phạt.
Trên đây là những nguồn gốc xã hội, nhận thức và tâm lý của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Song để làm sáng tỏ vấn đề, cần thiết phải xem xét những đặc trưng chủ yếu nhất, tức là bản chất của nó.
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng giống như các loại hình tín ngưỡng, tôn giáo khác là sự phản ánh sai lệch hiện thực, là sự phản ánh hư ảo - vào trong đầu óc của con người - của những lực lượng ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ ⁽²⁾. Lực lượng xa lạ bên ngoài, ở đây là tổ tiên trong thế giới vô hình. Tổ tiên đã mất là đối tượng phản ánh nhằm đáp ứng, thoả mãn sự thiếu hụt tinh thần của những người đang sống. Tổ tiên khi còn sống. Tổ tiên kh còn sống thì “khôn”, đến lúc chết thì “thiêng”, vẫn ngự trên bàn thờ, vừa gần gũi vừa xa lạ, linh thiêng. Con cháu thành kính, tôn thờ tổ tiên là tỏ lòng biết ơn tổ tiên. Ý thức về tổ tiên là ý thức về cội nguồn. Thờ cúng tổ tiên là sự phản ánh liên tục của thời gian, là cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Sự sống là bất diệt, chết không phải là hết. Các thế hệ tiếp nối nhau, chết chỉ là sự bắt đấu của chu kỳ sinh mới.
Tổ tiên được gắn cho sức mạnh siêu nhiên. Đó chính là sự thiêng liêng hoá, thần thánh hoá bắt nguồn từ quan niệm về sự bất diệt của linh hồn. Sự thiêng liêng hoá, thần thánh hoá tổ tiên là sự tưởng tượng, song lại có cội nguồn từ cuộc sống hiện thực. Ý thức về tổ tiên hình thành và tồn tại giúp con người vượt qua cái trần tục, đời thường, thúc đẩy sự tìm tòi, vượt qua trạng thái hiện tồn để hướng về phía trước, khắc phục sự hẫng hụt về tinh thần. Xét về mặt đạo đức, ý thức về tổ tiên mang giá trị nhân văn sâu sắc, nó phát khởi mối thiện tâm trong mỗi con người trong cộng đồng xã hội.
Ngoài biểu tượng về linh hồn tổ tiên, biểu tượng tổ tiên tôtem, biểu tượng về các thần che chở cũng là nội dung tư tưởng của ý thức về tổ tiên. Ý niệm về tổ tiên tôtem tạo cho người ta hình ảnh mơ hồ, xa lạ, linh thiêng của tổ tiên. Còn ý niệm về thần che chở tạo cho người ta cảm giác yên tâm.
Xét về mặt nhận thức luận, chủ thể nhận thức và phản ánh là người sống, khách thể được nhận thức và phản ánh là tổ tiên đã mất. Xét về mặt xã hội, đó là sự phản ánh hoang đường quyền hành của người gia trưởng, là kết quả tất yếu của quá trình phân hoá xã hội, từ chế độ mẫu quyền sang chế độ phụ quyền. Bản chất xã hội của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên được thể hiện rõ nét trong nội dung, đối tượng và hình thức phản ánh, được qui định bởi các nguồn gốc xã hội, nhận thức và tâm lý của nó.
Đặc trưng chỉ nó nhất của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là ở chỗ, nó là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, một hiện tượng lịch sử - xã hội và văn hoá thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần, là sự phản ảnh tồn tại xã hội, chịu sự qui định của tồn tại xã hội, có tính độc lập tương đối, được hình thành rất sớm và còn tồn tại lâu dài trong xã hội. Nguồn gốc và bản chất của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên gắn quyện vào nhau, tạo thành nét đặc thù của loại_hình tín ngưỡng này.
Như vậy, có thể nói, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là một loại hình tín ngưỡng dân gian, gắn liền với tập tục văn hoá, đạo đức trên cơ sở của niềm tin cho rằng, tổ tiên đã chết sẽ che chở, phù giúp cho con cháu, là sự phản ánh hoang đường quyền hành của người gia trưởng và được thể hiện thông qua nghi lễ thờ cúng theo quan niệm, phong tục, tập quán của mỗi con người, của mỗi gia đình và mỗi cộng đồng xã hội.

^(l) C. Mác và Ph.ăng ghen. Toàn tập, t.21. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.445.
⁽²⁾ C.Mác và Ph.Ăng ghen. Sđd., t.20, tr.437.

Nguyễn Đình Thi bước chân khổng lồ chậm dần đều - Nguyễn Hoàng Đức

2010-07-09T08:27:00.000+07:00

Nghĩ về tầm vóc của Nguyễn Đình Thi làm tôi liên tưởng ngay tầm vóc của một Thánh Gióng, nghĩa là, một con người ngay phút mở màn khai trận đã trở thành anh hùng, mặc áo giáp sắt, nhảy lên ngựa sắt, vác gậy sắt xông thẳng ra trận tiền và quân thù dường như chỉ còn là thứ bùn bé nhỏ...

Đây, không phải là một hình ảnh ví von tuỳ tiện bừa bãi, bởi vì một triết nhân, một thi nhân, một văn nhân và một nhạc sĩ có tầm vóc như Nguyễn Đình Thi không hề thích hợp với những ví von tuỳ tiện. Sự ví von tuỳ tiện, hoặc xem xét phiên phiến, qua loa đại khái hay một kiểu phỉnh nịnh bồng bột “lời nói gió bay” đều làm “phơi áo” chính người viết, cũng như cả đời sống văn học nếu chấp nhận kiểu viết đó. Đặc biệt khi Nguyễn Đình Thi đã ra đi, ông xứng đáng để trở thành bài học cho những sáng tác cũng như đời sống của giới văn học. Bài học đó không chỉ toàn những điểm son mà còn có cả những khoảng tối. Bài học đó khiến ta nhận ra giá trị tôn vinh chính tác giả mà cũng là tấm gương để chúng ta soi lại bản thân mình, cũng như tham chiếu vào giới văn học trong thời gian đó là môi trường cho sáng tạo của ông.

Vâng! Tại sao tôi lại liên tưởng Nguyễn Đình Thi bước vào văn nghệ như một Phù Đổng Thiên Vương? Bởi vì, Thánh Gióng lâm trận đồng loạt với vũ khí nặng. Xã hội Việt Nam xưa kia chỉ toàn trứng nước tiểu nông, với văn minh đồ đá, đồ đồng. Vậy mà Thánh Gióng đã lâm trận với toàn vũ khí bằng sắt, ngay con ngựa “là cái không thể bằng sắt” cũng bằng sắt.

Còn Nguyễn Đình Thi thì sao? Tôi luôn luôn có cảm giác giật mình như bị sét đánh trúng. Xã hội Việt Nam đầu thế kỷ 20, Thủ Đô cũng chỉ là thứ lơ thơ kẻ chợ, hàng gánh, hàng rong, những tiểu nông chân đất đi hàng hàng trong phố. Vậy mà có một chàng trai đã vác theo “hàng trang nặng” để bước vào văn nghệ. Hành trang đó là gì? Là triết học, mà không phải thứ triết học cục bộ hay chuyên ngành hẹp theo kiểu trường phái, mà là triết học kinh điển toàn thể, đặc biệt là triết học khai sáng của thời đại mới mở màn với Descartes. Điều này là đặc biệt dị thường, bởi vì, tâm thức của người Việt ta chủ yếu là tiểu nông như nhiều người nước ngoài nhận xét: “Chúng ta sống trải nghiệm, nhưng rất ngại đúc kết thành lý luận”. Tại sao? Vì chúng ta chủ yếu ưa hoạt động cơ bắp, không thích tư duy vì ngại mệt óc. Nhưng có rất ít người, trong đó còn ít hơn nữa là hình ảnh của chàng trai Nguyễn Đình Thi mặt còn bấm ra sữa đang đem bộ não của mình ra để làm lao công cho sản phẩm của trí tuệ: đó là triết học. Trời ơi là nặng! Sức nặng của nó chỉ thua sức nặng của các thần thánh hoặc vòm trời thôi. Một sức nặng mà chỉ một ngành duy vật của Các Mác đã làm lay chuyển cả thế giới trong thế kỷ 20.

Ở Việt Nam, trong khi đa số mọi người còn đưa vai ra gánh những rơm rạ tong teo thì Nguyễn Đình Thi đã đưa bộ não sung sức của tuổi trẻ mình ra vác lấy những vấn đề của triết học. Đó là bước khởi đầu cũng là phông văn hoá cao nhất. Ngay lập tức, nó đã khai nở hoa trái đầu mùa sum sê trĩu hạt. Mở đầu, Nguyễn Đình Thi đã bắt tay, dịch soạn, thảo viết bảy cuốn có tính chất khái lược kỷ yếu về triết học phương Tây, mở màn từ triết học kinh viện thời Hy Lạp cổ, sau đó là các tác giả nổi danh thời khai sáng. Đó là phần cứng của nhận thức.

Còn phần mềm là sáng tạo thì sao? Triết gia Hegel nói: Mỹ cảm là tiêu chuẩn đầu tiên của nghệ thuật và âm nhạc là loại hình mỹ cảm đầu tiên. Với sức nặng mang trong não, chàng thanh niên Nguyễn Đình Thi lại trôi chảy những dòng thác âm thanh trữ tình đến kỳ diệu, chẳng khác gì những đỉnh núi càng khắc khổ càng xả xuống chân núi những dòng thác lớn... Âm nhạc, đó mới chỉ là thứ tay trái, thứ nghiệp dư của ông. Nhờ có tâm hồn được nuôi dưỡng bởi tiềm năng chất ngất cao chót vót mà Nguyễn Đình Thi đã xả xuống những bản nhạc khiến ngay cả các nhạc sĩ chuyên nghiệp cũng phải giật mình. Bài “Diệt phát xít” thật vạm vỡ và hùng biện! Còn bài “Người Hà Nội”, tôi chắc rằng đó hẳn là một trong những ca khúc chính kịch hào hùng nhất cho phẩm chất thiên nhiên cũng như chính trị của người Hà Nội tiêu biểu cho một dân tộc trong một thời kỳ nước lửa. Ca khúc đó, theo tôi, có thể gọi là bài “Danube blue” của Việt Nam (điều này trong một lần gặp gỡ ông, tôi đã nói). Bản “Đa nuýp xanh” được người Áo coi là: bản quốc ca thứ hai của dân tộc Áo. Với những lớp lang, cách chuyển tiếp của giai điệu, tôi nghĩ rằng: “Người Hà Nội” xứng đáng là bản “Đa nuýp xanh” của người Việt Nam.

Rồi, thơ là chuyên môn chính của thi sĩ. Ở đó, Nguyễn Đình Thi cũng bộc lộ tài năng rất sớm ngay trong những trái đầu mùa. Vào tuổi 23, ông viết bài “Đất nước”. Tôi nhớ hồi học lớp mười, chúng tôi chuyền khẩu nhau đọc như một tuyên xưng có sức mạnh thẩm thấu qua tâm hồn, một cái gì dào dạt, dễ mến, gần gũi nhưng không thể nào cưỡng lại:

Nước chúng ta
Nước những người không bao giờ khuất
Đêm đêm nghe rì rầm trong tiếng đất
Những buổi ngày xưa vọng nói về

Hình ảnh “Dây thép gai đâm nát trời chiều” quả là rất siêu thực. Siêu thực đến rùng mình! Chỉ một câu thơ đó thấy rụng ra ngoài biết bao lời văn miêu tả rổ - rá - rau – dưa, nồi - niêu - xoong - chảo và cả cánh đồng quê lam lũ con cò bay lả bay la cũng biến đi đằng nào.

Kịch cũng là một thế mạnh rất song song với nền tảng triết học của Nguyễn Đình Thi. Với kịch, ông được thả sức hùng biện, triết lý và sử dụng những biện pháp lôgic... Kịch của ông thật vạm vỡ và có vấn đề. Có nhiều vở, cho đến khi ông mất, chúng ta vẫn chưa tìm cách cắt xén nổi chu vi đồ sộ của nó để nhét lên sân khấu nhỏ bé quê nhà.

Nhưng với tài sản đầu tiên ấy Nguyễn Đình Thi đi về đâu? Người ta sắm con lạc đà để làm gì? Chính là để nó có thể băng qua sa mạc. Còn Nguyễn Đình Thi với phút đầu tiên départ cho vệ tinh trên bệ phóng triết học của mình sẽ bay đến đâu? Có thể nói sau khi vọt lên, nổ máy tành tạch một lúc, nó lại biến thành một chiếc máy công-nông đi trên đồng ruộng tiểu nông.

Cái gì vĩ đại nhất ở nơi con người? Các chuyên gia y học cho rằng: ngay giây phút đầu tiên thành thai nhi, thì đã có hai tim thai ở não và tim cùng đập. Não người ta gồm hàng trăm tỉ tế bào mềm nhũn, yếu ớt, run rẩy, dễ tổn thương; trái tim cũng vậy... Nhưng sự run rẩy, bất trắc đó lại là nội dung nhạy cảm của cuộc sống. Nghệ thuật như chiếc diều kia muốn bay lên được cần mỏng manh, yếu ớt, run rẩy, bất trắc và phiên lưu... Một hòn gạch không thể bay được. Một hòn chắc như chì lại càng không!

Vậy mà có nhiều nghệ sĩ của chúng ta buộc rất nhiều thứ vào diều, nào nồi cơm điện, ghế cơ quan, các loại tem phiếu có khi cả áo nịt cho vợ, rồi áo nịt cho tình nhân... kết quả là chiếc diều nặng quá, đầy đủ quá đã không bay lên được.

Bước khởi đầu của Nguyễn Đình Thi quả là bề thế, hoành tráng, hào hùng, đầy trọng lực nhưng có một điều đáng tiếc, ông đã không bay lên tương xứng với tầm phóng hoả của mình. Tất nhiên, để so sánh, tầm vóc của ông vẫn bay trên vô số những kẻ cầm bút làng nhàng và tầm thường. Đó là những cây bút tiềm năng học hành chưa đến đầu đến đũa, chưa bay lên đã mắc vào mình quá nhiều phụ tùng “thích đủ thứ”. Thế nhưng khi tiêu chí được đặt ra: chúng ta cần có thi hào, có văn hào, có kịch tác gia vĩ đại... thì có thể rõ ràng thấy: Nguyễn Đình Thi đã đánh rơi, bỏ phí biết bao năng lực ban đầu của mình. Rút cục, có thể nhận ra, tưởng ông đã phóng hoả tiễn bay lên khỏi miền đất tiểu nông của quê nhà nhưng mà ông vẫn rơi trở về trọng lượng của mấy anh tiểu nông đắc chí với mấy chỗ ngồi của cán bộ làm quan chức.

Tôi cho rằng đó là điều đáng tiếc lớn nhất trong cuộc đời của Nguyễn Đình Thi. Lẽ ra, cái năng lực triết học, nghệ sĩ của ông không bị biến thành cái quyền lực “ghế ngồi” thì chặng đường của ông sẽ đi xa tít tắp dường nào! Lẽ ra, con người ông dám bốc lên như một cánh diều phiêu lưu bất trắc và mạo hiểm đùa giỡn gió mây vũ trụ thì tầm vóc của ông sao có thể so đọ bên vài thành ghế của ban giám khảo này nọ... vì tự bản thân ông ngay vòng sơ loại đã lớn hơn các thứ ban giám khảo văn học của nước nhà rồi...

Điều đáng tiếc này nêu lên không phải dành cho Nguyễn Đình Thi, mà chính là dành cho chúng ta những cây bút hậu thế. Đấy, ngài Nguyễn Đình Thi trí tuệ, giỏi giang, hào hoa, sức vóc là vậy mà nếu thoả hiệp cho sự hài lòng chắc chắn của mình tìm vô số an toàn dưới mái những công sở thì cũng lãng phí teo tóp biết bao! Vậy còn những kẻ lèo tèo vài chữ, ngâm nga vài vần thơ bồng bột tức cảnh sinh tình, nếu chỉ chui lủi dưới mái công sở thì sẽ thành gì?

Với ai thì không rõ còn với tôi, rõ ràng đó là một bài học. Một bài học đủ nhớ suốt một đời!

Nguồn: Kỷ yếu hội thảo Nguyễn Đình Thi

Chủ nghĩa Hiện sinh ở Miền Nam Việt Nam 1954-1975 (trên bình diện lý thuyết)

2010-05-21T14:25:00.000+07:00

PGS.TS. Huỳnh Như Phương
Đại học KHXH & NV TP.Hồ Chí Minh

Để chọn một lý thuyết triết học và mỹ học được du nhập và có ảnh hưởng rộng rãi nhất trong lý luận và sáng tác văn học ở miền Nam Việt Nam những năm 1954-1975, có lẽ nhiều người sẽ không ngần ngại chọn chủ nghĩa hiện sinh. Ảnh hưởng đó thể hiện ở chỗ đây là trào lưu, tuy lúc đậm lúc nhạt, nhưng đã hiện diện gần như trọn cả một giai đoạn lịch sử đen tối và phức tạp. Ảnh hưởng đó thể hiện cả trên bình diện lý luận lẫn trên bình diện sáng tác, cả trong giới chuyên môn lẫn trong độc giả phổ cập, cả trong nhà trường lẫn ngoài nhà trường. Điều đó còn thể hiện ở chỗ đây là một ảnh hưởng đa chiều, có thuận có nghịch, có hiện sinh và phản hiện sinh, có những sản phẩm chính cấp và sản phẩm thứ cấp, có những đứa con chính thức lẫn “những người con hoang”.

Khi chính quyền Ngô Đình Diệm “tiếp thu” miền Nam từ tay thực dân Pháp, lý thuyết triết học phương Tây mà người Sài Gòn nghe nói đến đầu tiên không phải là chủ nghĩa hiện sinh, mặc dù đây là lúc chủ nghĩa này đang hình thành một trào lưu sôi nổi ở Tây Âu. Lý thuyết được gia đình họ Ngô đề cao và quảng bá lúc đó là chủ nghĩa nhân vị (Personnalisme) của Emmanuel Mounier.

Nhưng trong tiếp nhận của công chúng lúc đó, chủ nghĩa này quả thực là một cái gì mơ hồ. Một mặt, những cán bộ tuyên truyền của “phong trào Cách mạng quốc gia” do Ngô Đình Nhu lập ra đã giới thiệu lý thuyết của E. Mounier một cách phiến diện: một lý thuyết đi tìm con đường thứ ba không thiếu thiện chí nhưng cũng đầy ảo tưởng đã bị bẻ quặt một cách cố ý sang con đường thứ nhất để thành một lý thuyết chống Cộng sơ lược và thiển cận. Mặt khác, những người trí thức hiểu biết nhất, tuy không thể không hưởng ứng chủ trương của một chế độ mà lúc đó họ chưa nhận ra đầy đủ những nanh vuốt tinh thần của nó, hẳn cũng thấy ngượng ngùng khi lên tiếng quảng bá chủ nghĩa này bên cạnh những cán bộ tuyên truyền hạng hai.

Không kể những tài liệu tuyên truyền của “Trung tâm Nhân vị” ở Vĩnh Long, ngay những công trình nghiên cứu về Mounier và chủ nghĩa nhân vị lúc đó, như Học thuyết xã hội nhân vị của Lê Thành Trị (1956), Những nhà văn hoá mới cuả Nguyễn Nam Châu (1958), giá trị thực sự còn lại cũng rất ít. Lý Chánh Trung từng phàn nàn rằng dưới chế độ Ngô Đình Diệm hầu như không mấy người hiểu được thực chất tư tưởng Mounier, khi mà chính tạp chí Esprit do ông này sáng lập lại bị cấm đoán ở đây. Cho nên, mặc dù có đề cập ở chỗ này chỗ khác vấn đề con người trong tương quan với yếu tố “nhân vị”, yếu tố “cần lao”, giới trí thức Tây học ở miền Nam lúc đó hầu như giữ một thái độ “kính nhi viễn chi” với lý thuyết của Mounier. Phải hai năm sau khi chính quyền Ngô Đình Diệm sụp đổ, Lý Chánh Trung mới viết trên tạp chí Hành trình bài E. Mounier, con người của đối thoại⁽¹⁾, với lời lẽ nồng nhiệt, trong ý hướng hoà giải những xung đột ở miền Nam lúc đó, nhằm vận động cho một cuộc “cách mạng không cộng sản” mà những người chủ trương tạp chí này đề xuất.

Trong khi chủ nghĩa nhân vị được đón nhận lạnh nhạt như thế và gần như bị “xoá sổ” trong đời sống văn hoá miền Nam sau cuộc đảo chính tháng 11-1963, thì chủ nghĩa hiện sinh, đến một cách muộn màng từ quê hương của nó sau gần hai thập kỷ, càng ngày càng lôi cuốn một bộ phận lớn trí thức ở đây. Đáp ứng niềm say mê của bạn đọc đối với chủ nghĩa hiện sinh, những tờ tạp chí lúc đó như Đại học, Sáng tạo, Văn, Bách khoa…đều có những bài viết hay số báo đặc biệt về trào lưu triết học và văn học này cùng những tác gia của nó như Jean-Paul Sartre, Albert Camus… Hỗ trợ có hiệu quả cho việc tìm hiểu và nghiên cứu đó là nỗ lực dịch thuật ngày càng sâu rộng những đứa con tinh thần của các tác gia hiện sinh. Về lý thuyết là các công trình cuả F. Nietzsche, K. Jaspers, M. Heidegger, J.-P. Sartre… Về sáng tác là tiểu thuyết, kịch bản văn học của A. Camus, J.-P. Sartre, S. de Beauvoir, F. Sagan…

Từ tháng 10-1961 đến tháng 9-1962, trên tạp chí Bách Khoa, dưới bút hiệu Trần Hương Tử, Trần Thái Đỉnh đã viết một loạt bài giới thiệu chủ nghĩa hiện sinh, về sau được tập hợp thành chuyên khảo Triết học hiện sinh (NXB Thời mới, Sài Gòn, 1967, tái bản 1968). Văn phong khúc chiết, cách dẫn giải linh hoạt của một ngòi bút am hiểu và có chủ kiến đã khiến cuốn sách của Trần Thái Đỉnh vượt ra ngoài ranh giới trường ốc, đến với đông đảo bạn đọc và có một tác động không nhỏ thời ấy. Sau khi trình bày một cái nhìn tổng quan về chủ nghĩa hiện sinh, những đề tài và hai ngành chính của nó, tác giả đã đi sâu phân tích quan niệm của Kierkegaard, Nietzsche, Husserl, Jaspers, Marcel, Sartre và Heidegger.

Là một linh mục, không có gì khó hiểu khi Trần Thái Đỉnh bày tỏ thiện cảm của mình đối với quan niệm của Kierkegaard, Jaspers, Marcel - những nhà hiện sinh hữu thần, và không che giấu thái độ ác cảm với Nietzsche, Sartre - những nhà hiện sinh vô thần. Ông nhận xét Sartre là người “lời lẽ hay quá đáng và thiếu tinh thần xây dựng”⁽²⁾. Theo ông, “triết lý của Sartre là triết lý cá nhân, tư kỷ, trưởng giả, ngạo nghễ…”⁽³⁾. Thậm chí, Trần Thái Đỉnh còn gọi Sartre là “bạo tàn, độc ác và thiển cận”, đặc biệt trong vấn đề tương chủ tính, tức là mối quan hệ giữa con người và tha nhân. Ông tán thành khái niệm tha-ngã, qua đó đề cao cả “cái tôi” lẫn “cái chúng ta” như G. Marcel luôn nhấn mạnh, trong khi Sartre và Camus thì khẳng định sự cô đơn và ngộ nhận như một định mệnh mà con người phải chịu đựng. Theo Trần Thái Đỉnh, triết học Sartre là một thứ “triết học nghẹt thở”, vì nó “không mở cho con người vươn lên tới Thượng đế”, là điều mà Jaspers và Marcel luôn đề cập qua khái niệm “siêu việt tính” và “bao dung thể”. Về mặt này, quả là Sartre đã đi theo con đường của F. Nietzsche: “Thượng đế đã chết!”. Mà khi Thượng đế đã chết, thì con người không còn gì để bấu víu và được phép làm mọi sự.

Như vậy, dưới mắt nhìn của Trần Thái Đỉnh, triết học Sartre là một thứ triết học phiến diện vì nó đã cắt đứt mối liên hệ của con người cả về chiều ngang lẫn chiều dọc: về chiều ngang, nó không mở rộng sang tha nhân; về chiều dọc, nó không nâng tầm lên Thượng đế. Giới thiệu chủ nghĩa hiện sinh, Trần Thái Đỉnh tỏ ra chịu ảnh hưởng cách đánh giá của Mounier đối với Sartre. Người sáng lập chủ nghĩa nhân vị đã gọi triết học Sartre là “triết học thoái thác” (philosophie de dégagement) thay vì là triết học dấn thân (philosophie d’engagement). Theo Mounier, chủ nghĩa hiện sinh hữu thần mới đích thực là hiện sinh chủ nghĩa, còn chủ nghĩa hiện sinh vô thần chỉ là vô hiện sinh chủ nghĩa (inexistentialisme). Và chính Trần Thái Đỉnh xem chủ nghĩa nhân vị của Mounier là “một cố gắng để tổng hợp những ưu điểm của hai thuyết hiện sinh và mác-xít, đồng thời ra sức tránh những tệ đoan (hiểu là cực đoan – HNP) của hai thuyết này”⁽⁴⁾. Sự phê phán tính chất vô thần của Sartre, như vậy, không phải không có âm hưởng của chính sách chống vô thần của chế độ Việt Nam cộng hoà lúc đó. Điều đó cũng cắt nghĩa việc lúc đầu Trần Thái Đỉnh không quan tâm lắm đến Heidegger có lẽ vì cho rằng Heidegger là vô thần và tiêu cực, nhưng sau khi đọc Thư về nhân bản chủ nghĩa thì ông thay đổi thái độ. Ông phát hiện rằng triết học Heidegger là một “tiền môn” của đức tin, hay ít ra nó cũng không trái với đức tin Ky-tô giáo.

Đồng thời, cũng phải thấy rằng, là một tu sĩ và một nhà giáo thuần thành, Trần Thái Đỉnh khó mà chia sẻ nhân sinh quan nhuốm màu bi đát và thái độ nổi loạn của Sartre cũng như của Simone de Beauvoir và F. Sagan. Ngay những dòng đầu tiên của Triết học hiện sinh, Trần Thái Đỉnh đã viết: “thuyết hiện sinh có chứa đựng rất nhiều mầm mống tốt trộn lẫn với nhiều mầm mống xấu: chính những vẻ tốt đẹp kia đã quyến rũ thanh thiếu niên, nhưng vì họ chưa đủ tinh tường để phân biệt, cho nên họ nuốt luôn cả những chất độc pha trộn nơi đó”⁽⁵⁾. Kết thúc chương “Sartre - hiện sinh phi lý”, Trần Thái Đỉnh còn bình luận: “Sartre thiếu tình yêu, nhưng ông sống xa hoa, với một gia tài vào hạng lớn. Người con tinh thần của Sartre là Sagan cũng thuộc hàng trưởng giả, thừa tiền thừa bạc, đã hưởng tất cả những gì mà dục tình con người có thể thèm ước. (…) Ngày nay cũng vậy, hễ hết nếp sống trưởng giả, thì cái nọc hiện sinh của Sartre cũng sẽ hết thời. Dân cần cù Việt Nam đòi một triết học hợp với một sinh hoạt của mình hơn”⁽⁶⁾. Nghe như tác giả gần với những nhà đạo đức ngày xưa và ngày nay luôn kêu gọi tẩy chay văn hoá lai căng để giữ gìn bản sắc dân tộc.

Trần Thái Đỉnh vẫn giữ lập trường và niềm tin đó khi viết chương “Biện chứng pháp ngày nay” trong Biện chứng pháp là gì?. Mặc dù tán thành Sartre và Hyppolite trong cuộc tranh luận với Garaudy và Vigier về phép biện chứng, Trần Thái Đỉnh vẫn chỉ trích quan niệm về con người của Sartre: “Con người theo tư tưởng Sartre là con người vô cùng cô đơn, không bao giờ thông cảm được với tha nhân: đối với Sartre, tha nhân vẫn giữ y nguyên bộ mặt phi ngã mà Hegel đã mặc cho. Lập trường triết hiện sinh của Sartre đã rõ: con người chỉ có thể lần lượt là đứng nhìn (être-regardant), hoặc là bị nhìn (être-regardé). Không thể nào có hai cùng đứng nhìn, cho nên Sartre luôn bị ám ảnh bởi tha nhân, sợ tha nhân ăn cắp mất chủ thể tính của ông, sợ tha nhân biến ông thành bị nhìn, tức thành sự vật”⁽⁷⁾.

Nếu Trần Thái Đỉnh chưa chú ý thích đáng đến vai trò của Heidegger trong sự phát triển của tư tưởng hiện sinh, thì Lê Tôn Nghiêm – lúc đó cũng là một linh mục và giáo sư Đại học Văn khoa Sài Gòn – lại dành một sự quan tâm sâu sắc cho triết gia này. Ông đã viết hai công trình khá dày dặn để trình bày triết học Heidegger: Heidegger trước sự phá sản của tư tưởng Tây phương (NXB Lá Bối , Sài Gòn, 1970); Đâu là căn nguyên tư tưởng hay con đường triết lý từ Kant đến Heidegger (NXB Trình Bầy, Sài Gòn, 1970). Ở cuốn thứ nhất, tác giả giới thiệu Heidegger như là lời giải đáp cho những vấn nạn và bế tắc của triết học phương Tây hiện đại. Ở cuốn thứ hai, trong một phối cảnh rộng hơn theo tiến trình tư tưởng từ thời Cận đại, Lê Tôn Nghiêm đã cho thấy những đóng góp của Heidegger trong việc trả lời những câu hỏi của Kant trong Phê phán lý tính thuần tuý về vấn đề con người (Tôi có thể biết gì? Tôi phải làm gì? Tôi được phép hy vọng gì?), từ đó tiến đến giải quyết câu hỏi then chốt làm nền tảng cho việc trả lời ba câu hỏi trên: “Thế nào là tính thể con người”, nhằm đặt nền móng cho khoa nhân thể học (tức nhân loại học, anthropologie – HNP).

Khác với Trần Thái Đỉnh có một văn phong mạch lạc, sáng rõ và dễ tiếp nhận, Lê Tôn Nghiêm lại diễn đạt những vấn đề triết học chuyên sâu khá nặng nề. Cũng khác với Trần Thái Đỉnh, ông thường dõi theo mạch tư duy triết học nội tại mà ít liên hệ với bối cảnh đời sống văn hoá bao quanh. Đi sâu vào những vấn đề chuyên biệt và bắt lấy nguồn mạch uyên nguyên của triết lý cũng là hướng đi của Tạp chí Tư tưởng - cơ quan luận thuyết của Viện Đại học Vạn Hạnh – khi tổ chức số báo đặc biệt về hiện tượng học của Husserl (số 1 bộ mới, ngày 01-6-1969) với những bài viết của Phạm Công Thiện (Hiện tượng học và hiện tượng học Husserl), Ngô Trọng Anh (Vấn đề thực tại trong hiện tượng học Husserl) và Lê Tôn Nghiêm (Môi trường tiên nghiệm trong hiện tượng học Husserl về cuộc đời).

Đến công trình Những vấn đề triết học hiện đại (NXB Ra khơi, Sài Gòn, 1971), Lê Tôn Nghiêm dành một chương viết về “Phong trào hiện sinh với xã hội học”, trong đó ông trình bày chủ nghĩa hiện sinh gắn với lý thuyết xã hội học của Max Weber. Lê Tôn Nghiêm đã dành những lời lẽ nồng nhiệt cho hai ông tổ của triết học hiện sinh: “Kierkegaard và Nietzsche bàng hoàng kinh sợ khi chứng kiến rõ ràng rằng nhân loại đang lăn xuống hố thẳm và hai ông đã cố gắng đánh thức thế giới đang ngủ say. Họ là những nhân vật tối cần cho chúng ta có thể thực hiện được những kinh nghiệm quyết liệt. Hiện giờ họ vẫn chưa đạt được mục tiêu của họ là đánh thức nhân loại dậy”⁽⁸⁾. Sau đó, tác giả phân tích bốn chi lưu của chủ nghĩa hiện sinh mà ông định danh là: “triết học về tính thể” của Heidegger, “triết học về sinh hoạt cảm xúc” của Scheler, “hữu thể học có tính hiện tượng luận” của Sartre và “triết học hiện tượng luận lưỡng tính” của Merleau-Ponty.

So với Trần Thái Đỉnh, Lê Tôn Nghiêm ít có thiên kiến với những nhà hiện sinh vô thần và ông cũng trình bày chủ nghĩa hiện sinh trong tương quan với chủ nghĩa Marx một cách thanh thản. Chẳng hạn, ông viết: “Một cách tổng quát, Merleau-Ponty đã nhìn lý thuyết mác-xít như một phương thức lý thuyết rất hùng hậu, nhưng nó phải được sử dụng để tiện lợi cho công cuộc khám phá thêm và phải được duyệt xét lại theo ánh sáng của những điều kiện lịch sử khác nhau khi đem áp dụng ở đó”⁽⁹⁾.

Cùng giảng dạy ở Ban Triết học Tây phương của Trường Đại học Văn khoa Sài Gòn như Trần Thái Đỉnh, Lê Tôn Nghiêm, và là khoa trưởng trường này vào những năm cuối của cuộc chiến tranh, Lê Thành Trị đã biên soạn chuyên khảo Hiện tượng luận về hiện sinh (Phủ Quốc vụ khanh đặc trách văn hoá xb, Sài Gòn, 1969; Trung tâm học liệu Bộ Văn hoá Giáo dục và Thanh niên tái bản, Sài Gòn, 1974). Mô phỏng nhan đề hai tác phẩm Hiện tượng luận về Tinh thần của Hegel và Hiện tượng luận về tri giác của Merleau-Ponty, cuốn sách này gây cho người đọc cảm tưởng rằng tác giả vận dụng hiện tượng luận để mô tả hiện sinh con người, nhưng thực chất đây là một tổng kết về diễn trình của triết học hiện sinh, từ ý nghĩa tổng quát của nó đến sự thể hiện ở những triết gia tiêu biểu: Kierkegaard, Nietzsche, Jaspers, Sartre, Heidegger.

Tác giả Hiện tượng luận về hiện sinh vừa kết hợp giới thiệu cuộc đời và hành trạng của các triết gia, vừa phân tích những đặc trưng tư tưởng của họ. Chẳng hạn trong chương “J.-P. Sartre hay là tiếng sét đêm trường đến giấc mơ đại đồng cho nhân loại”, có các tiểu mục: “Người con hoang đàng”, “Tính tình và nhân cách”, “Văn nghiệp của Sartre”, “Trên con tàu hư vô”, “Ý thức là khởi điểm”, “Thổi hư vô vào vũ trụ”… Sau những tiêu đề có tính chất “văn chương” như vậy là những nội dung khá chuyên sâu và chi tiết. Theo chỗ chúng tôi được biết, cuốn sách này của Lê Thành Trị chỉ có tác động hạn chế trong phạm vi nhà trường đại học, chứ không gây ảnh hưởng sâu rộng như những cuốn sách của Trần Thái Đỉnh và nhất là của Nguyễn Văn Trung. Trước và sau đó, Lê Thành Trị đã công bố L’idée de la Participation chez Gabriel Marcel (1961), Luận lý toán học đại cương (1966), Đường vào triết học (1971)… nhưng có lẽ Hiện tượng luận về hiện sinh là công trình đỉnh cao của ông.

Nói đến chủ nghĩa hiện sinh ở miền Nam, cần phải dành một chỗ quan trọng cho Nguyễn Văn Trung, không chỉ vì ông là một trong những giáo sư triết học viết nhiều về trào lưu này mà còn vì các tác phẩm của ông có một tiếng vang lớn trong những năm tháng đó. Có thể nói Nguyễn Văn Trung là nhịp cầu chính dẫn chủ nghĩa hiện sinh đi vào xã hội miền Nam và toả ra đến tầng lớp trí thức, văn nghệ sĩ, sinh viên. Cùng làm việc với Trần Thái Đỉnh, Lê Tôn Nghiêm, Lê Thành Trị ở Ban Triết học Tây phương thuộc Trường Đại học Văn khoa Sài Gòn, nơi mà ông từng giữ cương vị Trưởng ban và Khoa trưởng, Nguyễn Văn Trung không có một chuyên khảo riêng về chủ nghĩa hiện sinh như những đồng nghiệp nói trên. Nhưng tư tưởng hiện sinh, đặc biệt là tư tưởng J.-P. Sartre, bàng bạc và thấm đẫm trong hầu hết những công trình nghiên cứu triết học và văn học cũng như những bài báo của Nguyễn Văn Trung, thể hiện cả trong thái độ chính trị và những hoạt động xã hội của ông.

Cũng là người Ky-tô hữu như Trần Thái Đỉnh, nhưng Nguyễn Văn Trung có một lập trường khác hẳn về chủ nghĩa hiện sinh. Nếu người trước thiên về chủ nghĩa hiện sinh hữu thần, thì người sau ngả về chủ nghĩa hiện sinh vô thần. Nếu người trước chủ yếu xem chủ nghĩa hiện sinh như một đối tượng nghiên cứu, thì người sau chủ yếu xem chủ nghĩa hiện sinh như một triết lý sống, một thái độ làm người và ở đời. Về nước sau thời gian du học ở châu Âu, trong những bài báo đầu tiên trên tạp chí Đại học, Nguyễn Văn Trung đã quảng bá và vận dụng chủ nghĩa hiện sinh vào việc phân tích, đánh giá một số hiện tượng văn nghệ. Sau đó, trong những công trình Triết học tổng quát, Đưa vào triết học, Lược khảo văn học, Xây dựng tác phẩm tiểu thuyết…, ông đã nhiều lần giới thiệu tư tưởng J.-P. Sartre.

Bạn đọc miền Nam làm quen với những khái niệm “dấn thân”, “chọn lựa”, “nguỵ tín”… một phần là nhờ những cuốn sách nhập môn triết học của Nguyễn Văn Trung. Về lý luận văn học, chắc chắn ông đã tham khảo Qu’est-ce que la littérature? của J.-P. Sartre khi viết Lược khảo văn học (tập I: Những vấn đề tổng quát): cuốn trên đặt và giải quyết vấn đề viết là gì, viết để làm gì, viết cho ai; thì cuốn dưới mở rộng thêm: viết là gì, viết cái gì, tại sao viết, viết thế nào, viết cho ai. Tất nhiên, về mặt lý thuyết, Nguyễn Văn Trung không chỉ vận dụng Sartre mà còn giới thiệu tư tưởng văn học của Heidegger, Barthes…Về mặt thực tiễn, ông luôn bám sát để soi sáng những hiện tượng văn học Việt Nam. Cũng vậy, trong tập II (Ngôn ngữ văn chương và kịch) và tập III (Nghiên cứu và phê bình văn học), Nguyễn Văn Trung giới thiệu những quan niệm của Sartre bên cạnh những quan niệm của P. Valéry, A. Robbe-Grillet, Ch. Mauron, G. Bachelard, L. Goldmann… trong ý hướng vận dụng để giải quyết những vấn đề đặt ra từ lịch sử văn học. Có thể nói, cho đến thời điểm ấy, ở nước ta, đây là bộ sách lý luận văn học cập nhật những tư tưởng hiện đại một cách hệ thống nhất.

Ra đời trước bộ Lược khảo văn học, chuyên khảo Xây dựng tác phẩm tiểu thuyết, khi bàn về nhân vật và quan niệm về con người, cuộc đời trong tiểu thuyết, đã khái quát thành ba quan niệm chủ yếu: (1) niềm tin có con người, (2) hoài nghi con người và (3) vắng bóng con người. Quan niệm thứ hai chính là của các nhà văn hiện sinh. Để dẫn chứng về nội dung và kỹ thuật thể hiện của quan niệm đó, tác giả đã phân tích Buồn nôn của Sartre và Kẻ xa lạ của Camus. Ảnh hưởng của phân tâm học hiện sinh cũng để lại dấu vết khá rõ trong Ca tụng thân xác, Ngôn ngữ và thân xác của Nguyễn Văn Trung.

Với Nguyễn Văn Trung, Sartre không chỉ là một hiện tượng văn hoá mà còn là một chỗ dựa tinh thần, một nguồn chia sẻ và lời giải đáp cho những vấn đề của con người tại thế, trong hoàn cảnh sống cụ thể. Trong bài Sartre trong đời tôi, ông viết: “Sartre khao khát tìm ra một triết học đem tới cho cuộc đời trước mặt một ý nghĩa đích thực. Nói cách khác, Sartre coi triết học là một cái gì quan trọng, cần thiết, gắn liền với đời sống; không phải chỉ là một thứ đấu võ lý luận hay suy tưởng trừu tượng”⁽¹⁰⁾. Ông đã tìm thấy ở Sartre một hướng suy nghĩ phù hợp với người trí thức dấn thân: “Chúng ta không có thời đại nào khác, ngoài thời đại hiện nay của chúng ta. Có thể có thời đại khác thanh bình hơn, đẹp hơn, nhưng đó không phải thời đại của ta, thời đại có chiến tranh nóng lạnh giữa hai khối, thời đại có mối đe doạ thường xuyên của bom nguyên tử, thời đại đế quốc chủ nghĩa, thực dân xâm lăng… Chúng ta không có quyền lựa chọn hoàn cảnh, thời đại, nhưng chỉ có thể lựa chọn trong hoàn cảnh, thời đại của ta”⁽¹¹⁾.

Việc tiếp nhận chủ nghĩa hiện sinh của Nguyễn Văn Trung và một số trí thức khuynh tả ở miền Nam cũng là một quá trình tương ứng với hai giai đoạn phát triển trong tư tưởng của Sartre. Giai đoạn đầu gắn liền với những bài viết của Nguyễn Văn Trung khi cộng tác với tạp chí Đại học và những công trình biên khảo trước 1965, có thể thấy rõ ảnh hưởng của những suy tư triết học trong Hữu thể và hư vô. Giai đoạn sau gắn liền với những hoạt động làm báo Hành trình, Đất nước, đậm nét ảnh hưởng của Phê phán lý trí biện chứng và các tạp chí Les Temps modernes, J’accuse. Quá trình thay đổi đó trong thái độ của Nguyễn Văn Trung đối với Sartre không hẳn là một sự cắt đứt hay gián đoạn trong nhận thức mà là một sự vận động có sự tác động của chính hoàn cảnh, tương tự như thái độ của Sartre đối với Flaubert.

Chính là trong cảm hứng gợi lên từ tư tưởng dấn thân của Sartre và phần nào tư tưởng phản kháng của Camus mà Nguyễn Văn Trung và những người cùng khuynh hướng trong các tạp chí Hành trình, Đất nước, Trình bầy đã chọn lựa tư thế của những người trí thức dấn thân và phản kháng tiêu biểu ở miền Nam. Như một phát biểu của Sartre khi trả lời phỏng vấn của báo Le Point: “Tôi không tin rằng người ta có thể là một người trí thức mà không tả”⁽¹²⁾. Quả thật là một điều kỳ lạ: trong khi các nhà nghiên cứu ở miền Bắc thường nhìn thấy chủ yếu ở Sartre khía cạnh phi mác-xít, thì ở miền Nam những người trí thức khuynh tả lại tìm thấy ở Sartre một chỗ dựa và một nguồn động viên để đến gần với cuộc đấu tranh dân tộc do những người cộng sản lãnh đạo. Không phải là ngẫu nhiên, khi trên số báo cuối cùng của tạp chí Trình Bầy, sau những kỳ bị tịch thu liên tục và trước khi phải đình bản vì sắc luật 007 của chính quyền Nguyễn Văn Thiệu, chủ nhiệm kiêm chủ bút Thế Nguyên đã cho đăng lại trên những trang đầu bản dịch Văn học của những tình thế cực đoan, trích từ Situations II của J.-P. Sartre⁽¹³⁾.

Tuy nhiên, trong phong trào hoà bình, dân tộc và dân chủ lúc đó, những người trí thức khuynh tả ngày càng thấy chủ nghĩa hiện sinh là cái áo quá chật đối với những suy tư của họ về thời cuộc, đất nước và con người. Nguyễn Ngọc Lan và Lý Chánh Trung bận bịu với những bài bình luận chính trị nóng hổi tính thời sự, hầu như không viết gì về chủ nghĩa hiện sinh. Một số cây bút thuộc thế hệ trẻ hơn vừa trân trọng phẩm chất trí thức của Sartre, vừa kháng cự lại những ảo tưởng của chủ nghĩa hiện sinh. Nguyễn Trọng Văn nhìn thấy văn chương hiện sinh như một thứ “làm dáng trí thức” và cảnh báo về hậu quả không mong muốn của sự truyền bá chủ nghĩa hiện sinh, qua hình ảnh “những người con hoang của Nguyễn Văn Trung”⁽¹⁴⁾. Thế Nguyên phê phán “văn chương hiện sinh” là một thứ “văn nghệ theo đuôi”, hệ quả của “thói học đòi làm sang” trong xã hội miền Nam⁽¹⁵⁾.

Sau hơn 30 năm nhìn lại, một cách tổng quát, có thể nói chủ nghĩa hiện sinh đã để lại ảnh hưởng trong đời sống xã hội miền Nam ở ba bình diện sau đây:

Một, trên bình diện lý thuyết triết học và văn học: chủ nghĩa hiện sinh gắn liền với sự hình thành một đội ngũ những nhà nghiên cứu, chủ yếu trong giới đại học, thuộc hai thế hệ: thế hệ thứ nhất với Nguyễn Văn Trung, Trần Thái Đỉnh, Lê Tôn Nghiêm, Lê Thành Trị, Tam Ích, Nghiêm Xuân Hồng… thế hệ thứ hai với Vũ Đình Lưu, Thế Phong, Nguyễn Trọng Văn, Đặng Phùng Quân, Huỳnh Phan Anh, Trần Xuân Kiêm, Trần Công Tiến, Nguyễn Quốc Trụ, Trần Nhựt Tân, Nguyễn Nhật Duật…Có lẽ chưa và sẽ không có giai đoạn nào ở nước ta mà chủ nghĩa hiện sinh được nghiên cứu sâu rộng, dưới nhiều góc độ như vậy. Và chúng tôi mạo muội nghĩ, trong thời điểm đó, có lẽ ít có xứ sở nào ngoài Âu Mỹ mà chủ nghĩa hiện sinh được nghiên cứu kỹ lưỡng đến mức ấy. Tuy nhiên, về mặt phê bình hiện sinh, chưa có nhiều công trình đặc sắc. Những tác phẩm của Lê Tuyên, Đỗ Long Vân chủ yếu là vận dụng phân tâm học hiện sinh soi sáng thế giới nghệ thuật của những nhà thơ cổ điển, chứ không phải là phê bình trực tiếp những sáng tác văn học đương thời.

Hai, trên bình diện sáng tác văn học: chủ nghĩa hiện sinh đã đem lại cho văn học miền Nam những thay đổi đáng kể, với quan niệm nghệ thuật về con người cô đơn trong một thế giới phi lý, với ngôn ngữ và kỹ thuật mô tả hiện tượng luận. Đây có thể là ảnh hưởng tự phát, nhưng cũng có thể là ảnh hưởng tự giác, ở những nhà văn trực tiếp đọc lý thuyết và sáng tác văn học hiện sinh Tây Âu. Nhiều năm sau nhìn lại, Cung Tích Biền, một người trong cuộc, nhận xét: “Do có đồng khí tương cầu, chủ nghĩa hiện sinh đã có đất gieo mầm tại miền Nam một thời. Nó là dòng chảy, từ tư duy đến hành động, thái độ sống; nơi mỗi cá thể thành những tập thể quần chúng; từ cục bộ trí thức đã lan toả đến một tầng lớp xã hội; ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều lãnh vực văn chương nghệ thuật, âm nhạc, hội họa”⁽¹⁶⁾. Chúng tôi có cảm nhận là trên bình diện sáng tác, độc giả Sài Gòn đọc Camus nhiều hơn Sartre và do đó, ảnh hưởng của Camus về mặt nghệ thuật có lẽ sâu sắc hơn. Phạm Công Thiện tinh tế khi nhận xét rằng “về con người thì Sartre cho rằng hiện hữu có trước yếu tính (L’existence précède l’essence), nhưng về nghệ thuật văn nghệ thì Sartre gián tiếp cho rằng yếu tính có trước hiện hữu (L’essence précède l’existence)”⁽¹⁷⁾. Nói theo ngôn ngữ ngày nay, thì sáng tác của Sartre phần nào có tính chất minh họa cho triết học.

Ba, trên bình diện thái độ sống: ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện sinh cũng hết sức phức tạp. Một mặt, không thể chối cãi rằng nó dẫn đến phản ứng “nổi loạn”, “tận hưởng cuộc đời” của một bộ phận thanh niên nông nổi không tìm thấy đường đi trong chiến tranh, như Lý Chánh Trung, Nguyễn Văn Xuân, Lữ Phương, Nguyễn Trọng Văn đã từng chỉ ra. Mặt khác, cũng phải thừa nhận rằng nó gợi lên những suy tư, trăn trở về thân phận con người, ý thức trách nhiệm trước tình cảnh đất nước và chọn lựa thái độ ứng xử cũng như hành động nhập cuộc vì tha nhân. Có thể nói chủ nghĩa hiện sinh đã đáp ứng nỗi ưu tư của con người và khao khát tự khẳng định khuôn mặt tinh thần của mình trong điều kiện nước sôi lửa bỏng của dân tộc, đòi hỏi người trí thức không thể đứng “bên dòng lịch sử”. Họ đã sống cái triết lý đó chứ không phải làm công việc dịch thuật hay thông tin thuần túy bằng ngôn ngữ lãnh đạm của học thuật.

Từ những ảnh hưởng trên bình diện lý thuyết như khuôn khổ mà bài viết này tự giới hạn, có thể rút ra những nhận xét gì?

Thứ nhất, có thể khẳng định rằng đại học miền Nam, tập trung là các trường Đại học Văn khoa Sài Gòn và Huế, Viện Đại học Đà Lạt, Viện Đại học Vạn Hạnh, đóng một vai trò rất quan trọng. Việc giới thiệu và giảng dạy rộng rãi, đa dạng các khuynh hướng triết học và văn học hiện sinh, một phần thỏa mãn nhu cầu có tính thời thượng của công chúng, phần khác đáp ứng một đòi hỏi về kiến thức toàn diện mà đại học trang bị cho sinh viên. Trên thực tế, Nguyễn Văn Trung không chỉ nghiên cứu, giảng dạy về chủ nghĩa hiện sinh mà cả về triết học Phật giáo (Biện chứng giải thoát trong Phật giáo), Marx (Nhận diện Marx), Lenin (Bài học cách mạng của Lenin), Althusser (Đọc Althusser)… Cũng vậy, Trần Thái Đỉnh còn nghiên cứu, giảng dạy về triết học Descartes, Kant, biện chứng pháp Platon, Hegel, Marx… Lê Tôn Nghiêm còn viết về Socrate, triết học cổ đại và trung đại… Việc phổ biến chủ nghĩa hiện sinh trong bối cảnh một nền đại học mới xây dựng muốn cập nhật những tư tưởng phương Tây hẳn là điều dễ hiểu.

Thứ hai, có những sự phân hóa rất lớn trong việc tiếp nhận chủ nghĩa hiện sinh ở miền Nam. Theo chúng tôi, ít nhất cũng có đến ba sự phân hóa. Một, là sự phân hóa giữa những người tán dương chủ nghĩa hiện sinh hữu thần với những người ủng hộ chủ nghĩa hiện sinh vô thần. Tất nhiên đây không phải là sự phân hóa dứt khoát, với ranh giới tuyệt đối theo nghĩa đã chọn Kierkegaard thì không chọn Nietzsche, đã Marcel thì không Sartre, hay ngược lại. Hai, là sự phân hóa giữa những người tán thành chủ nghĩa hiện sinh vô thần trong thái độ với Sartre và Camus. Những người khuynh hữu chia sẻ quan điểm triết học và văn nghệ của Camus hơn là Sartre. Những người khuynh tả thì ngược lại. Ba, là sự phân hóa giữa chính những người yêu thích Sartre: một phía tìm cách nối dài văn chương phi lý, hư vô; phía kia thì đẩy lý thuyết dấn thân đến hành động trong một quan niệm “tri hành hợp nhất”.

Thứ ba, như một hệ quả của tình hình đó, là sự chuyển hóa và đa dạng trong cách nhìn và tiếng nói lý giải chủ nghĩa hiện sinh. Chẳng hạn trong vấn đề con người, có những cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau giữa những người nghiên cứu chủ nghĩa hiện sinh. Ở cuối thập niên 50, Nguyễn Nam Châu đề cao Marcel, Mounier và xếp Sartre, Camus vào “văn nghệ nhân bản duy vật” (Sứ mệnh văn nghệ, NXB Đại học, Huế, 1958). Nhưng đến cuối thập niên 60, Đặng Phùng Quân giới thiệu trân trọng Marcel mà không thấy nhất thiết phải quy kết Sartre (Hiện hữu tha nhân với Gabriel Marcel, NXB Đêm Trắng, Sài Gòn, 1969). Từ góc độ đạo đức luận, Vũ Đình Lưu nghiêng về Camus hơn Sartre vì cho rằng Camus “có cái khôn ngoan lịch lãm của Đông phương”⁽¹⁸⁾. Đi tìm những dị điểm và đồng điểm giữa chủ nghĩa hiện sinh và triết học phương Đông, triết học Phật giáo cũng là nỗ lực của nhiều học giả như Tam Ích, Thích Đức Nhuận, Bùi Giáng, Tuệ Sỹ, Ngô Trọng Anh… Người giải quyết vấn đề con người và tha nhân uyển chuyển và thỏa đáng nhất, theo thiển ý, chính là Trần Văn Toàn. Trong hai cuốn sách Xã hội và con người (NXB Nam Sơn, Sài Gòn, 1965), Tìm hiểu đời sống xã hội (NXB Nam Sơn, Sài Gòn, 1967), ông đã thể hiện một cuộc đối thoại triết lý trầm lặng, hòa nhã giữa chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa Marx và rút ra những đúc kết từ tinh hoa của cả hai.

Như vậy là chủ nghĩa hiện sinh ở miền Nam đã được tiếp cận từ nhiều cách nhìn khác nhau, những cách nhìn chắc chắn không thoát khỏi sự tác động của bối cảnh xã hội cũng như lập trường chính trị của người viết, nhưng hầu hết đều cho thấy tinh thần độc lập và tự trọng của người trí thức, nói theo những suy nghĩ riêng của mình mà không rập khuôn, một giọng.

Chủ nghĩa hiện sinh là triết học của một thời đại không lặp lại. Việc tiếp nhận, truyền bá, vận dụng nó cũng là “cơ duyên” của lịch sử. Nó đã đến trong cái bối cảnh bi đát của xã hội miền Nam những năm 1954-1975, khi con người khao khát tự do và quyền sống mong muốn suy tư về chính tự do và thân phận làm người. Sau chiến tranh, hoàn cảnh xã hội đã thay đổi, chủ nghĩa hiện sinh không còn chỗ đứng trong sinh hoạt trí thức.

Nhưng đến cuối những năm 80, vấn đề con người lại thu hút những người cầm bút, âm hưởng hiện sinh lại được dấy lên trong sáng tác, đặc biệt của những nhà văn trẻ. Có thể nói những ray rứt hiện sinh, trong khung cảnh một đời sống hòa bình với nhiều nghịch cảnh, đã trở lại bằng con đường hình tượng. Cùng với điều đó, sáng tác của Sartre, Camus… được hòa nhập vào đời sống văn học, như những thành tựu khác của văn học thế giới. Chậm hơn một bước, người ta thấy có nhu cầu đọc lại chủ thuyết này trên bình diện lý luận. Có lẽ đó là lý do dẫn đến việc xuất bản và tái bản những cuốn sách của K. Jaspers (Triết học nhập môn), M. Heidegger (Tác phẩm triết học), J.-P. Sartre (Văn học là gì?), Trần Thái Đỉnh (Triết học hiện sinh), Lê Tôn Nghiêm (Đâu là căn nguyên tư tưởng hay con đường triết lý từ Kant đến Heidegger), Nguyễn Văn Trung (Ca tụng thân xác), Bùi Giáng (Martin Heidegger và tư tưởng hiện đại)… Việc xuất hiện lại trong muộn màng những cuốn sách đó là một dấu hiệu tốt đẹp cho đời sống văn hóa tinh thần của đất nước. Nhưng hoàn cảnh đã khác, tâm thế con người cũng khác, thì việc đọc lại những công trình ấy chắc hẳn sẽ dẫn người ta đến những thu hoạch khác với giai đoạn 1954-19751

______________

(1) Hành trình số 9, tháng 12-1965. In lại trong Lý Chánh Trung: Ba năm xáo trộn, Nxb. Nam Sơn, Sài Gòn, 1967.

(2), (3), (4), (5), (6) Trần Thái Đỉnh: Triết học hiện sinh, Nxb. Thời Mới, Sài Gòn, 1968, tr.380, 384, 375, 10, 349.

(7) Trần Thái Đỉnh: Biện chứng pháp là gì, Nxb. Văn mới, Sài Gòn, 1973, tr.199.

(8), (9) Lê Tôn Nghiêm: Những vấn đề triết học hiện đại, Nxb. Ra Khơi, Sài Gòn, 1971, tr.158, 209.

(10) Nguyễn Văn Trung: Sartre trong đời tôi, Bách Khoa số 267-268, ngày 15-02 và 01-3-1968, tr.32.

(11) Nguyễn Văn Trung: Bđd, Bách Khoa số 269-270, ngày 15-3 và 01-4-1968, tr.19.

(12) Jean-Paul Sartre: Trí thức và cách mạng, Trình Bầy số 14, ngày 15-02-1971.

(13) Đỗ Long Vân dịch, Trình Bầy số 42, ngày 02-9-1972.

(14) Nguyễn Trọng Văn: Những người con hoang của Nguyễn Văn Trung, Bách Khoa số 264, Sài Gòn, ngày 01-01-1968.

(15) Thế Nguyên: Nghĩ về “văn chương hiện sinh” hay là tính chất “sì-nốp-bít” của xã hội miền Nam, Nghiên cứu văn học số 6, Sài Gòn, tháng 6-1968.

(16) Cung Tích Biền: Hiện sinh, một thời kỷ niệm. Trong Về một dòng văn chương, Nxb. Văn nghệ TP. Hồ Chí Minh, 2001, tr.69.

(17) Phạm Công Thiện: Ý thức mới trong văn nghệ và triết học, Nxb. An Tiêm, Sài Gòn, 1966, tr.46.

(18) Vũ Đình Lưu: Nền tảng đạo đức luận của Sartre và Camus, Văn số 25, Sài Gòn, 1965, tr.39.

Tạp chí Nghiên cứu Văn học số 9/2008

Về một số thuật ngữ triết học, chính trị - xã hội có nguồn gốc từ tiếng nước ngoài

2010-03-30T10:45:00.001+07:00

Nguyễn Tấn Hùng, Phó giáo sư, tiến sĩ, Đại học Đà Nẵng.
Tạp chí Triết học

Trao đổi về một số thuật ngữ triết học, chính trị - xã hội có nguồn gốc từ tiếng nước ngoài, trong bài viết này, tác giả đã khẳng định cách phiên âm tên địa phương và tên người ra tiếng Việt tuy đã có nhiều đổi mới, nhưng vẫn còn chưa thống nhất; việc phiên dịch các thuật ngữ thì một số thiếu chính xác, một số sai cơ bản, một số khác tuy không sai nhưng cũng cần phải tìm hiểu mới có thể sử dụng đúng được.

Các thuật ngữ triết học, chính trị - xã hội trong tiếng Việt tuyệt đại đa số có nguồn gốc từ tiếng nước ngoài, chủ yếu được dịch trực tiếp từ các thứ tiếng: Hy Lạp (H), Latinh (L), Anh (A), Pháp (P), Đức (Đ), Nga (N), hoặc gián tiếp thông qua tiếng Trung Quốc (TQ). Tuy nhiên, việc dịch các thuật ngữ này nhiều khi không chính xác, cách phiên âm không thống nhất, do đó dẫn đến những hiểu lầm hoặc giải thích không đúng. Mặt khác, đa số cán bộ nghiên cứu và giảng dạy các môn lý luận triết học, chính trị, xã hội của chúng ta, do ít am hiểu ngoại ngữ nên không thấy có vấn đề gì trong việc sử dụng các thuật ngữ chuyên môn của mình và cũng không có thói quen tìm hiểu kỹ nguồn gốc của chúng trước khi sử dụng. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ chỉ ra một số trường hợp không thống nhất và bất cập về cách phiên âm, dịch nghĩa các thuật ngữ.

1. Cách phiên âm tên địa phương và tên người ra tiếng Việt tuy đã có nhiều đổi mới, nhưng vẫn còn chưa thống nhất

Tên các quốc gia, địa phương trên thế giới mà chúng ta hiện đang sử dụng được phiên âm bằng hai cách: 1) đọc theo phiên âm Hán - Việt từ cách phiên âm của người Trung Quốc; và 2) phiên âm trực tiếp từ tiếng nước ngoài. Nhiều thuật ngữ trước đây được phiên âm theo cách thứ nhất nay đã chuyển sang cách thứ hai. Thí dụ: Mã Khắc Tư nay là Các Mác (Karl Marx), Mã Lai - Malayxia (Malaysia), Phi Luật Tân - Philippin (Philippines), Gia Nã Đại - Canađa (Canada:), Mễ Tây Cơ - Mêhicô (Mexico), v.v.. Tuy nhiên, cũng còn nhiều thuật ngữ đã dùng quen nên khó thay đổi, chẳng hạn: nước Anh (A: England) (thật ra, tên gọi chính thức của quốc gia này là United Kingdom (Vương quốc thống nhất) gồm 4 nước, trong đó có nước Anh) ; Luân Đôn (L: London); Đức (Đ: Deutschland); Tây Ban Nha (TBN: Espana); Bồ Đào Nha (B: Portuguesa), v.v.. Cách gọi này tuy quen thuộc nhưng lại gây không ít khó khăn cho những người đi học tập, tham quan ở những nơi nói trên.

Có một số tên người có nguồn gốc từ hai cách phiên âm khác nhau. Thí dụ “Bụt” và “Phật” trong tiếng Việt tuy cùng một nghĩa nhưng có hai nguồn gốc phiên âm khác nhau. “Bụt” được phiêm âm trực tiếp từ tiếng Ấn Độ “Buddha”; còn “Phật” cũng từ “Buddha” nhưng được phiên âm sang tiếng Trung Quốc và đọc theo ngữ âm Hán - Việt là “Phật Đà” rồi sau đó được rút gọn thành “Phật”. Các từ “Kitô” và “Cơ Đốc” cũng có nguồn gốc tương tự như vậy. “Kitô” được phiên âm trực tiếp từ tiếng Hy Lạp "Χριστός” (đọc là Khristós, tiếng Latinh là Christus, tiếng Pháp, Anh là Christ). Kitô là tước hiệu, không phải là họ, Giêxu (Jesus) mới là tên. “Cơ Đốc” cũng từ nguồn gốc đó, nhưng được phiên âm sang tiếng TQ rồi được đọc theo âm Hán - Việt. Rất tiếc là nhiều người đã nghĩ Cơ Đốc giáo và Kitô giáo là hai tôn giáo khác nhau. Ngoài ra, “Thiên Chúa giáo”, “Hồi giáo” là những cách gọi sai của chúng ta. Kitô giáo, Cơ Đốc giáo là tên gọi chung (có thể là Công giáo hay Tin Lành); còn Công giáo, Tin Lành, Chính thống giáo là tên những giáo phái của Kitô giáo, sau đã tách ra thành những tôn giáo độc lập. “Hồi giáo” (tôn giáo của người Hồi) là cách gọi của người Trung Quốc, gọi theo tên một bộ tộc theo tôn giáo này; thật ra, tôn giáo này có tên là Islam.

Cũng do việc phiên âm từ các thứ tiếng khác nhau, nên đã xảy ra trường hợp nhầm lẫn, một tác giả được biên soạn thành hai mục từ khác nhau, với hai tên khác nhau. Chẳng hạn, Tômát Aquin trong “Từ điển Triết học” của Cung Kim Tiến. Để hiểu nguồn gốc của sai lầm này, chúng ta hãy trở lại với cách gọi tên các danh nhân phương Tây. Từ Hy Lạp Cổ đại đến thời Trung cổ, các danh nhân chỉ được gọi trực tiếp bằng tên (không có họ), để tránh sự nhầm lẫn giữa nhiều người có cùng tên, người ta thêm địa danh quê hương, chẳng hạn Talet ở Milê (Thales of Miletus), Hêraclit ở Êphesơ (Heraclitus of Ephesus), Zênôn ở Elê (Zeno of Elea) để phân biệt với Zênôn ở Xiti (Zeno of Citium), Điôgien ở Laect (Diogenes Laertius) để phân biệt với Điôgien ở Xinôp (Diogenes of Sinope). Tômát - nhà triết học kinh viện Kitô giáo Trung cổ, sinh ở Aquino, Italia nên gọi là Tômat Aquin hay Tômat Aquinô; trong tiếng Anh, tên nhà thần học này là Thomas Aquinas (hay Thomas of Aquin, Thomas of Aquino). Trong phần lớn các tài liệu tiếng Việt hiện nay, tên của nhà thần học này được phiên âm từ tiếng Pháp: Thomas d'Aquin (cũng có nghĩa là Tômat ở Aquin) đọc là Tôma Đacanh. Trong tiếng Nga, nhà triết học này được phiên âm là Фома Акви́нский (đọc là Phôma Akvinski, cũng có nghĩa là Tômát ở Aquin), có lẽ vì thế mà Từ điển Triết học Cung Kim Tiến đã nhầm và biên soạn thành hai tác giả (hai mục từ) khác nhau là “Tôma ở Ácvinô” (từ tiếng Nga Фома Акви́нский) và “Tômat Đacanh” (từ tiếng Pháp Thomas d'Aquin) ⁽¹⁾.

2. Về việc phiên dịch các thuật ngữ: một số thiếu chính xác, một số sai cơ bản, một số khác tuy không sai nhưng cũng cần phải tìm hiểu thì mới sử dụng đúng được.

- Một số thuật ngữ dịch tuy phản ánh được nội hàm của khái niệm gốc, nhưng không sát với thuật ngữ gốc của nó. Nguyên nhân của tình trạng này là do khi dịch một khái niệm, người ta chỉ cố gắng đảm bảo nội hàm, còn về tên thuật ngữ thì lại đi tìm một tên khác, miễn là diễn đạt được nội hàm đó. Thí dụ:

Thuyết “Tam quyền phân lập” là một học thuyết chính trị do nhà triết học chính trị Pháp Saclơ Môngtexkiơ (Charles Montesquieu, 1689 - 1755) đưa ra. Trong tiếng Pháp, thuyết này có tên “Séparation des pouvoirs” (A: Separation of powers), nếu dịch sát về thuật ngữ thì phải là “sự chia tách các quyền lực” chứ không phải là “tam quyền phân lập”. Tuy từ dịch này không sai so với nội hàm của khái niệm, nhưng người sử dụng cũng cần phải biết xuất xứ của nó.

“Chủ nghĩa thực dụng” (Pragmatism) là một trào lưu triết học đã và đang thịnh hành ở Mỹ. Thuật ngữ “pragmatism” (A) hay “pragmatisme (P) xuất phát từ “pragma” (số nhiều: pragmat) trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là “hành động”. Từ “pragma” là nguồn gốc của các từ practice (A), pratique (P), практика (N) dịch ra tiếng Việt là “thực hành” hay “thực tiễn”. Như vậy, “pragmatism” nếu dịch sát nghĩa phải là “chủ nghĩa hành động”, “triết học thực tiễn” chứ không phải là “chủ nghĩa thực dụng” như cách nói hiện nay. Thuật ngữ “chủ nghĩa thực dụng” trong tiếng Việt tuy cách dịch không sai so với thực chất của trào lưu triết học này (lấy công dụng, lợi ích, hiệu quả thực tế làm thước đo cho tất cả), nhưng nó lại được hiểu lệch theo một nghĩa xấu vốn không có trong thuật ngữ gốc của nó.

- Một số thuật ngữ dịch sai cả về tên và nội hàm của khái niệm.

Không chỉ có thuật ngữ “chủ nghĩa duy tâm”, “chủ nghĩa duy vật”, mà có nhiều thuật ngữ khác cũng được thêm từ “duy” vốn không có trong tiếng nước ngoài, thí dụ “chủ nghĩa duy thực”, “chủ nghĩa duy danh”, “chủ nghĩa duy năng”, “chủ nghĩa duy linh”, “chủ nghĩa duy ý chí”,… Chữ “duy” ở đây làm cho người ta hiểu sai là “chỉ có”, thí dụ, hiểu nhầm chủ nghĩa duy vật cho rằng “chỉ có vật chất”, chủ nghĩa duy tâm cho rằng “chỉ có ý thức”… Thực ra, các trào lưu này không tuyệt đối hóa sự tồn tại của một trong hai nhân tố, mà chỉ nhấn mạnh vai trò quyết định của một trong hai nhân tố đó mà thôi.

Thuật ngữ “chủ nghĩa duy tâm” còn sai cả từ và nghĩa nữa. Các từ idealism (A), idéalisme (P), idealismus (Đ) xuất phát từ tiếng Hy Lạp “ιδεα” được dịch sang tiếng Anh là “idea”, “form”; tiếng Việt là “ý niệm”. Platôn - nhà triết học duy tâm khách quan cho rằng “ý niệm” là một thực thể tinh thần có trước, độc lập với sự vật cảm tính. Hêghen cũng kế thừa tư tưởng đó. Còn những nhà duy tâm chủ quan, như Đêvit Hium (David Hume, 1711 - 1776), thì lại cho rằng sự vật chỉ là “tập hợp các cảm giác” hay “tập hợp các ý niệm” (collection of ideas) của con người. Đáng lẽ “idealism” phải được dịch là “chủ nghĩa ý niệm”. Thuật ngữ Hán - Việt, “tâm” tuy cũng có nghĩa là ý thức, tư duy, nhưng chỉ nói về tư duy của con người mà thôi (chỉ có thể áp dụng cho chủ nghĩa duy tâm chủ quan); trái lại, thuật ngữ “ý niệm” (idea) trong từ “idealism” theo quan niệm của các nhà triết học duy tâm khách quan thì lại tồn tại độc lập, ngoài con người.

“Chủ nghĩa kinh nghiệm” (empiricism) là khuynh hướng triết học thịnh hành ở nước Anh với Francis Bacon, John Locke, George Berkeley, David Hume trong thế kỷ XVII đến các nhà triết học thuộc chủ nghĩa thực chứng trong các thế kỷ XIX và XX. Thuật ngữ này tuy rất quen thuộc, song thế nào là “kinh nghiệm” thì ít người hiểu đúng, vì từ “kinh nghiệm” trong tiếng Việt và tiếng nước ngoài (εμπειρισμός (H) experientia (L), experience (A, P) không đồng nghĩa với nhau. “Kinh nghiệm” trong tiếng Việt thường được hiểu là những tri thức thu được trong hoạt động thực tiễn. Do đó, chủ nghĩa kinh nghiệm được người Việt hiểu như là khuynh hướng tư tưởng coi kinh nghiệm thực tiễn là tất cả, coi thường lý luận. Tuy nhiên, trong triết học phương Tây, “εμπειρισμός”, “experience” trước hết được hiểu là tất cả những tri thức cảm tính, tức tất cả những gì do quan sát được bằng giác quan đem lại. Như vậy, “chủ nghĩa kinh nghiệm” ở phương Tây là trào lưu triết học chỉ thừa nhận những tri thức có nguồn gốc từ cảm tính hoặc có liên hệ trực tiếp với cảm tính; nó phủ nhận những tri thức do suy lý gián tiếp, phản đối phương pháp tư duy tư biện. Chủ nghĩa kinh nghiệm có thể là duy vật hoặc duy tâm. Đối với các nhà triết học duy tâm chủ quan, các nhà triết học thực chứng và thực dụng thì kinh nghiệm là tất cả, không phân biệt khách quan, chủ quan. Theo họ, vũ trụ, mặt trời, mặt trăng… đều nằm trong kinh nghiệm.

“Chủ nghĩa duy lý” (rationalism có gốc từ tiếng Latinh ratio - lý trí, lý tính, reason (A), raison (P)) là trào lưu triết học đối lập với chủ nghĩa kinh nghiệm. Chủ nghĩa duy lý là khuynh hướng triết học coi lý trí là cơ sở của tồn tại, nguồn gốc và tiêu chuẩn kiểm tra chủ yếu của tri thức; đồng thời cho rằng, bằng lý trí và phương pháp suy luận diễn dịch, con người có thể nhận thức được tất cả, không cần đến kinh nghiệm. Đối lập với trào lưu chủ nghĩa duy lý còn có trào lưu “chủ nghĩa phi lý” (phi lý tính hay phi duy lý - irrationalism) phủ nhận vai trò của lý trí, lý tính. Chủ nghĩa hiện sinh là một điển hình. Nó cho rằng tất cả đều là phi lý. Cái phi lý là cái không có bản chất, quy luật, nguyên nhân, quan hệ… và do vậy, không thể dùng lý trí để nhận thức, mà chỉ có thể cảm nhận bằng cảm giác, cảm xúc mà thôi. Đừng nhầm lẫn “phi lý” (absurd) với “vô lý” (illogical). Cái vô lý là cái không hợp lôgíc, nghĩa là có thể nhận thức được bằng lý trí, nên mới biết được nó không hợp với lôgíc khách quan. Còn cái phi lý là cái không thể nhận thức được bằng lý trí, nên không thể nói gì về nó cả. Theo nhà triết học hiện sinh Pháp - Albert Camus, hạnh phúc, ý nghĩa cuộc sống… là những cái phi lý, chúng ta chỉ có thể cảm nhận chúng mà không thể giải thích được chúng.

“Chủ nghĩa thực chứng” là gì? Nó là trào lưu triết học thịnh hành ở các nước, như Anh, Mỹ trong thời kỳ sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai. Thuật ngữ “chủ nghĩa thực chứng” (Positivsm, Positivisme trong tiếng Anh, Pháp) xuất phát từ positivus (L) (positive, positif trong tiếng A,P) có nghĩa là xác thực, rõ ràng. Positive - negative là một cặp từ được dùng ở nhiều nghĩa khác nhau, chẳng hạn như dương - âm (cực dương hay cực âm của một nguồn điện). Cặp từ này cũng có nghĩa là khẳng định (nói có) - phủ định (nói không) trong các phán đoán. Thí dụ, trong kết quả xét nghiệm một loại vi rút nếu được ghi là negative (dịch là âm tính) có nghĩa là không có virút đó. Cặp từ này còn có nghĩa là tích cực - tiêu cực. Riêng từ “positive” trong khoa học, triết học, thí dụ “positive knowledge”, “positive thinking”, có nghĩa là xác thực, rõ ràng. Positivism được dịch là “chủ nghĩa thực chứng” vì đây là một trào lưu triết học không thừa nhận lối tư duy tư biện và những tư tưởng tư biện; nó chỉ thừa nhận những tri thức thực chứng, tức là những tri thức xác thực, đã được chứng thực. Tuy nhiên, hạn chế của trào lưu này là chỉ giới hạn việc chứng thực các mệnh đề lý luận bằng kinh nghiệm cảm tính (quan sát, thực nghiệm).

“Chủ nghĩa hiện sinh” là gì? Thuật ngữ này rất quen thuộc nhưng ít người hiểu đúng thực chất của nó, ngay cả những người nghiên cứu và giảng dạy triết học, vì thuật ngữ này trong tiếng Việt không đồng nhất với thuật ngữ gốc. “Hiện sinh” trong tiếng Việt có nghĩa là “đang sống”, nhưng thuật ngữ gốc của nó không có nghĩa như vậy. Thuật ngữ “chủ nghĩa hiện sinh” (Existentialism (A), Existentialisme (P) xuất phát từ gốc từ Latinh “existentia”, nghĩa thông thường là “tồn tại”. Đây là trào lưu triết học phi lý tính, phát triển mạnh ở Đức và Pháp từ những năm 20 của thế kỷ XX. Thật ra, trong ngôn ngữ thường ngày, being và existence (A) hay être và existence (P) đều có chung một nghĩa là “tồn tại”, chẳng hạn, “being and thinking” (tồn tại và tư duy) “the existence of God” (sự tồn tại của Thượng đế). Tuy nhiên, các nhà triết học hiện sinh lại phân biệt hai khái niệm này. Theo họ, être (P); being (A); Sein (Đ) (dịch ra tiếng Việt là “tồn tại”) chỉ đơn giản là “có mặt ở đó”, nhưng không có ý thức nên vô nghĩa, không đáng quan tâm. Chỉ có existence (A&P); Dasein (Đ) (được dịch ra tiếng Việt là “hiện sinh” hay “hiện hữu”) là một thứ tồn tại đặc biệt - tồn tại có ý thức, mới là cái đáng quan tâm. Tuy nhiên, ý thức mà họ nói ở đây không phải là lý trí hay ý thức khoa học, mà là một thứ xúc cảm chủ quan (sự lo âu, trăn trở, đau khổ, tự do, nổi loạn…) ở cá nhân riêng lẻ của con người “hiện sinh” và cảm nhận chủ quan mà con người hiện sinh gán cho đồ vật mà thôi. Nhà hiện sinh Pháp - Jean Paul Sartre (1905 - 1980) đưa ra luận điểm nổi tiếng “L'existence précède l'essence” (“hiện sinh có trước bản chất”, nhưng nhiều tài liệu nhầm là “tồn tại có trước bản chất”) nghĩa là con người sinh ra không có một bản chất vốn có nào cả; chỉ khi nào con người “hiện sinh”, tức là có ý thức về bản thân mình, tự do lựa chọn cho mình trở thành một cái gì thì anh ta mới có được một bản chất nào đó. Đồ vật chỉ đơn giản là tồn tại, nó chỉ “hiện sinh” khi con người hiện sinh đem lại cho nó một ý nghĩa nào đó. Nhà hiện sinh Pháp - Simone de Beauvoir (1908 - 1986) có câu nói nổi tiếng “On ne nait pas femme, on le devient” (Người ta không sinh ra là phụ nữ, mà trở thành phụ nữ) cũng được hiểu theo cách tương tự như vậy. Như vậy, chủ nghĩa hiện sinh là trào lưu triết học chỉ quan tâm đến sự “hiện sinh”, một thứ tồn tại đặc biệt, chứ không phải là tồn tại nói chung.

Thuật ngữ “chủ nghĩa cộng sản” được dịch từ các thứ tiếng phương Tây (communism (A), communisme (P), Kommunismus (Đ), коммунизм (N). Các thuật ngữ này không hề có từ “sản” mà chỉ gần gũi với từ “chung” (common), “cộng đồng” (community). Không phải ngẫu nhiên mà một tác giả đã giải thích: “communism = common + ism”. Việc dịch thuật ngữ này thành “chủ nghĩa cộng sản” là sai cả về ngữ nghĩa và thực chất của khái niệm. Communism nếu dịch chính xác phải là “chủ nghĩa cộng đồng”, chứ không thể là “chủ nghĩa cộng sản” được. Từ “chủ nghĩa cộng sản” tạo ra một ấn tượng sai lầm rằng xã hội tương lai mà chúng ta phấn đấu xây dựng phải là một xã hội mà mọi tài sản đều là của chung. Mặc dù, sau này, người ta đã cải chính rằng không phải mọi tài sản mà chỉ có tư liệu sản xuất là của chung, nhưng như vậy cũng không phản ánh được thực chất của chủ nghĩa cộng sản. Khái niệm “communism” phản ánh mục đích phấn đấu là cộng đồng xã hội, ưu tiên của cộng đồng xã hội so với cá nhân; còn tư liệu sản xuất chung chỉ là con đường để thực hiện mục đích, chứ không phải là mục đích.

Các thuật ngữ “conservatism”, “conservative party” được dịch sang tiếng Việt là “chủ nghĩa bảo thủ”, “đảng bảo thủ”. Các thuật ngữ này xuất phát từ động từ “conserve” (A) hay conserver (P) có nghĩa là giữ gìn, bảo tồn, bảo toàn. Cách dịch này sang tiếng Việt tuy không sai (“bảo thủ” có nghĩa là “bảo vệ, giữ gìn”), nhưng vì trong tiếng Việt, từ “bảo thủ” thường được dùng với một nghĩa xấu, do đó người ta thường hiểu sai khuynh hướng chính trị này. Thực ra, đây là một khuynh hướng triết học chính trị chủ trương giữ gìn, bảo tồn những giá trị, những thể chế (chính trị, văn hóa, đạo đức, tôn giáo, v.v.) đã qua thử thách trong lịch sử. Khi sử dụng thuật ngữ “chủ nghĩa bảo thủ”, vì không hiểu nguồn gốc của nó, nên nhiều người thắc mắc tại sao trong nhiều nước tiên tiến, đảng “bảo thủ” lại có thể được quần chúng ủng hộ, như Đảng Bảo thủ Anh đã nhiều lần nắm được ghế thủ tướng; Đảng Bảo thủ Canađa hiện nay đang nắm chính quyền ở nước này từ năm 2006 đến nay.

Không chỉ các thuật ngữ được dịch từ các tiếng phương Tây, mà ngay cả một số thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Nga, tiếng Trung Quốc cũng không phải đã được hiểu đúng.

Tác phẩm của V.I.Lênin “Империализм, как высшая стадия капитализма” được dịch ra tiếng Việt là: “Chủ nghĩa đế quốc - giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản”. Đúng ra phải dịch là: “Chủ nghĩa đế quốc - giai đoạn cao nhất của chủ nghĩa tư bản”. Cần lưu ý, hai thuật ngữ “tột cùng” và “cao nhất” không hoàn toàn trùng khớp với nhau về ngữ nghĩa. “Tột cùng” còn có nghĩa là cuối cùng; còn “cao nhất” chưa hẳn là cuối cùng (vì còn có quá trình đi xuống, suy vong nữa rồi mới chấm dứt). Thuật ngữ “умирающий капитализм” được dịch ra tiếng Việt là “chủ nghĩa tư bản giẫy chết” cũng không hoàn toàn sát nghĩa. умирающий (động tính từ của động từ умирать) có nghĩa là đang chết. “Đang chết” diễn đạt một quá trình lâu dài, chết dần dần; còn “giẫy chết” cho ta ý niệm về một cái chết diễn ra rất nhanh chóng.

Câu nói của Khổng Tử: “Tính tương cận, tập tương viễn” thường được giải thích là: Tính người vốn sinh ra là gần nhau nhưng do nhiễm những thói quen, tập quán xấu ngoài xã hội, nên vì thế mà tính người trở nên xa nhau. Ta thử đối chiếu với cách dịch câu nói này trong một giáo trình triết học ở Mỹ: “By nature, men are nearly alike; by practice, they get to be wide apart" (Về bản tính, con người gần giống nhau; bằng sự rèn luyện mà họ trở nên xa nhau) ⁽²⁾. Tính người (human nature) phải được hiểu là bản tính tự nhiên của con người, chứ không phải là ý thức hay nhân cách, vì khi mới sinh ra, con người chưa có được những yếu tố này. “Nature” là tự nhiên khác với “culture” (văn hóa, giáo dục). Bản tính tự nhiên của con người xuất phát từ bản năng động vật, tức yếu tố “con” ở trong con người (bản năng ăn uống, tự vệ, sinh dục …) đòi hỏi phải được thỏa mãn cho cá nhân một cách tối đa, bất chấp lợi ích của người khác (từ đó sinh ra tính tham lam, ích kỷ, lánh nặng tìm nhẹ, v.v.). Tuy nhiên, nhờ lớn lên và rèn luyện trong môi trường văn hóa mà con người kìm chế được những bản năng này và phát triển những phẩm chất xã hội. Nhưng, những phẩm chất xã hội ở mỗi người là không giống nhau vì việc rèn luyện của mỗi người là khác nhau.

Bài thơ “Dạ bán” (Nửa đêm) trong “Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh có hai câu: “Thiện, ác nguyên lai vô định tính, Đa do giáo dục đích nguyên nhân”, được Nam Trân giải thích: “Thiện, ác vốn chẳng phải là bản tính cố hữu, phần lớn đều do giáo dục mà nên”. Cách giải thích này đúng, nhưng khi dịch ra thơ, để đảm bảo vần điệu, Nam Trân dịch: “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều do giáo dục mà nên” ⁽³⁾. Thật ra, thiện, ác dịch là hiền, dữ thì không chuẩn. Vì thiện, ác là thuộc về đạo đức; còn hiền, dữ là thuộc về cá tính; “hiền” chưa hẳn là “thiện”, “dữ” chưa hẳn là ác.

Qua một số ví dụ nêu trên, chúng tôi cho rằng, để hiểu được thực chất và vận dụng đúng các thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng nước ngoài, chúng ta không có cách nào khác là phải truy tìm ngôn ngữ gốc của chúng. Mặt khác, chúng tôi đề nghị Nhà nước nên có những quy định thống nhất về cách phiên âm tên người, tên địa phương và cách dịch các thuật ngữ triết học, chính trị, xã hội tương đối thông dụng.

--------------------------------------------------------------------------------

⁽¹⁾Cung Kim Tiến. Từ điển triết học. Nxb Thông tin, Hà Nội, 2002, tr.1200 -1201.

⁽²⁾Douglas J. Soccio, Archetypes of Wisdom: An Introduction to Philosophy, Wadsworth Publishing, Ohio, 2006. Giáo trình này cũng được Trường Đại học Towson sử dụng trong chương trình đào tạo quốc tế ở Việt Nam.

⁽³⁾Xem: Hồ Chí Minh. Toàn tập, t.3. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.283.

Vẽ FSM với JFLAP

2010-01-08T10:58:00.002+07:00

http://www.jflap.org/

JFLAP là tool (free) viết bằng Java, chuyên dùng để vẽ các loại FSM cũng như automata.

Xã hội tri thức và vài suy nghĩ về con đường hội nhập (phần 1)

2009-12-24T13:50:00.001+07:00

Tóm tắt

Sinh thời, Norbert Wiener, cha đẻ của Điều khiển học (Cybernetics) đã dự báo: "Chúng ta đang làm biến đổi môi trường của ta tận gốc rễ đến mức rồi ta phải tự biến đổi chính mình để tồn tại được trong môi trường mới đó".

Quả thực, mấy chục năm qua, dưới tác động của những tiến bộ vũ bão của khoa học và công nghệ, mà nổi bật là công nghệ thông tin, môi trường kinh tế và xã hội đã có những biến đổi căn bản, đang chuyển biến tới một môi trường về cơ bản là mới của nền kinh tế tri thức và xã hội tri thức. Con người tạo ra môi trường đó; nhưng rồi đến lượt mình, chính sự phát triển khách quan của môi trường đó, với tất cả tính phức tạp, bất định và thường xuyên biến động của mình, lại đòi hỏi con người phải tự biến đổi để có thêm nhiều tri thức mới, nhiều năng lực trí tuệ mới khác về chất so với các năng lực cũ, nhằm giúp mình thích nghi với môi trường mới, có khả năng hành động linh hoạt trong cái phức tạp, bất định và thường xuyên biến động đó của môi trường mới. Công nghệ thông tin đang tích cực thúc đẩy hoạt động tri thức trong mọi lĩnh vực, hỗ trợ đắc lực cho con người phát huy tiềm năng trí tuệ để tồn tại và phát triển trong môi trường mới đó.

Trong bài báo cáo, tác giả sẽ trình bày một số nhận thức khoa học về những chuyển biến nói trên, và nêu một vài suy nghĩ về việc tìm kiếm con đường hội nhập của chúng ta từ thực trạng hiện nay vào xu thế chuyển biến chung của thế giới đến một nền kinh tế và xã hội tri thức khi bước sang thế kỷ mới.

I. Môi trường đang thay đổi nhanh chóng

Sự ra đời của máy tính điện tử cùng với việc xuất hiện các khoa học về thông tin, điều khiển, hệ thống,... vào những năm giữa thế kỷ này là những mầm mống báo hiệu cho một kỹ nguyên phát triển mới của xã hội loài người, như Norbert Wiener đã dự báo "Chúng ta đang làm biến đổi môi trường của ta tận gốc rễ...". Nhưng, "biến đổi môi trường đến mức rồi ta phải tự biến đổi chính mình để tồn tại được trong môi trường mới đó" thì là một dự báo mà đương thời ít ai tính đến. Những biến đổi trong môi trường kinh tế, xã hội trên thế giới trong mấy chục năm qua, đặc biệt trong thập niên cuối cùng của thế kỷ này, đã xảy ra càng lúc vàng nhanh chóng, dồn dập, càng lúc càng đầy tính bất ngờ và không lường trước được.

Ngay trong lĩnh vực máy tính, thực tế phát triển đã nhanh chóng vượt xa mọi dự đoán của các chuyên gia có thẩm quyền: năm 1943, Thomas Watson, chủ tịch IBM, dự đoán sẽ có một thị trường thế giới với khoảng dăm bảy máy tính; năm 1949, máy tính "trong tương lai" được dự đoán sẽ còn nặng khoảng 1 tấn rưỡi' năm 1977, Ken Olson, chủ tịch và là người sáng lập DEC, còn nói "không có lý do gì để mỗi người phải có một máy tính ở nhà mình", Bill Gates vào năm 1981 còn phỏng đoán "640k là đủ cho mọi người". Và chính Bill Gates cũng thừa nhận là thực tế thay đổi nhanh hơn nhiều phỏng đoán, nhiều chuẩn mực, vì vậy, ngày nay trong công nghệ phần mềm, "chuẩn mực chính là sự thay đổi", liên tục thay đổi để cải tiến, để thích nghi với yêu cầu luôn thay đổi của thị trường.

Hai mươi năm trước, khi máy tính điện tử đã được sử dụng ngày càng nhiều vào các lĩnh vực kinh tế xã hội, thúc đẩy cuộc "cách mạng quản lý", người ta đã bắt đầu nói đến tin học hóa xã hội và một "xã hội thông tin" trong tương lai, nhưng những điều hình dung về tương lai đó còn mang tính dự phóng; vào thập niên 80 khi lần lượt các thế hệ máy vi tính ra đời, với tốc độ tăng năng lực theo luật Moore và với khả năng cung cấp cho thị trường mỗi năm hàng triệu, hàng chục triệu rồi hàng trăm triệu máy, thì hình thù của một cơ sở hạ tầng cho "xã hội thông tin" mới bắt đầu rõ nét. Và, bước chuyển biến có ý nghĩa quyết định nhất, thuyết phục nhất, khẳng định sự xuất hiện là sự phát triển bùng nổ của mạng Internet toàn cầu với những bước đi lừng lững vào sâu mọi ngõ ngạch của đời sống con người, bất chấp mọi rào ngăn và cản trở.
Mạng Internet, nối hàng trăm triệu máy tính của người dùng, có thể truy cập đến hàng triệu nguồn cung cấp thông tin trên khắp thế giới, không còn chỉ là một phương tiện kỹ thuật đơn thuần, mà đã trở thành một môi trường mới của mọi hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa... có tác động rất lớn đến các chuyển biến nhanh chóng của đời sống con người trên khắp hành tinh chúng ta. Và đó mới chỉ là những bước đầu để khẳng định "xã hội thông tin" đã là một hiện thực. Con đường hoàn thiện nó, có những điều dự đoán được và vô số điều không dự đoán được, còn trải dài ở phía trước, hứa hẹn nhiều bất ngờ mới cho thế kỷ mà ta sắp bước vào.

Và vì thế, có lẽ không lấy làm lạ và vào thập niên cuối thế kỷ 20 này, trong bề bộn của những biến động chính trị và xã hội sâu sắc, những tăng trưởng thần kỳ xen lẫn những khủng hoảng của nhiều nền kinh tế, sự xuất hiện của thương mại điện tử, của xu thế toàn cầu hóa kinh tế, v.v... nổi bật lên những lời kêu gọi hấp dẫn về tương lai gần của một nền kinh tế tri thức, của một xã hội tri thức, không chỉ cho các nước giàu đã phát triển, mà là cho mọi quốc gia, những kêu gọi cùng với các khuyến nghị và cảnh báo từ các cơ quan quốc tế như Liên hiệp quốc, Ngân hàng thế giới.

Để đi đến những chuyển biến hiện nay, loài người đã trải qua những bước phát triển và những thử thách liên tục trong suốt con đường thế kỷ 20. Một thế kỷ của sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế, của những thử thách đối với các hình thức tổ chức và quản lý xã hội, của các phát minh vĩ đại về khoa học và công nghệ, của những tiến triển trong nhận thức con người về kinh tế, xã hội và nhân văn... đã chuẩn bị cho bước chuyển biến hiện nay, được xác định là bước chuyển biến từ xã hội công nghiệp lên xã hội thông tin và tri thức. Có thể đối với một người sống trong các nước công nghiệp phát triển, từng trải nghiệm qua những chặng đường phát triển đó, thì việc chờ đón bước chuyển biến hiện nay là tự nhiên, nhưng đối với chúng ta, sống trong một nước còn chậm phát triển, chưa có điều kiện của sự trải nghiệm đó, thì những thuật ngữ như nền kinh tế thông tin, xã hội tri thức... còn là khá xa vời, và tất nhiên sẽ không khỏi ngỡ ngàng khi dòng chảy của những điều "xa với" đó bỗng ập đến lôi cuốn chúng ta đòi hội nhập.

Vậy, thực chất của những biến đổi cơ bản về kinh tế xã hội là gì, vai trò của "tri thức" trong quá trình biến đổi đó đã có những chuyển biến như thế nào, và đã có những tiến triển gì trong nhận thức con người về những biến đổi đó, từ đó chúng ta cần chuẩn bị gì để có thể tự tin đi vào cuộc hội nhập vì sự phát triển của đất nước và dân tộc ta? Những câu hỏi lớn và cấp bánh, tôi mong được tìm hiểu đôi phần, nhưng tất nhiên không dàm có tham vọng đưa ra câu trả lời. Với mong muốn được cùng trao đổi ý kiến, tôi xin trình bày dưới đây một số nhận thức hạn hẹp về các vấn đề nói trên, và đặc biệt về vai trò của sự phát triển Công nghệ thông tin trong các vấn đề đó.